نوع مقاله : مقاله پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
This study examines the effects of stable and nonstable momentum on the population dynamics of Iranian provinces between 1996-2016. The analysis is based on census data from 1996 to 2016, fertility and mortality estimates, and the cohort-component projection method. Stable momentum reflects the long-term effects of fertility on age structure and the deviation between stable and stationary age distributions. In contrast, nonstable momentum indicates the temporary effects of recent fertility changes and the deviation of the current age structure from stability. Findings show that Iran’s total population momentum declined from approximately 1.7 in 1996 to 1.3 in 2016. At the provincial level, Sistan and Baluchestan had the highest total momentum (1.9), while Gilan and Tehran had the lowest (1.0). The decrease in total momentum is mainly due to a reduction in stable momentum and a partial shift toward nonstable momentum. The exit of large birth cohorts from childbearing ages has diminished the temporary effect of nonstable momentum, contributing to the overall decline. The results highlight the value of decomposing momentum into stable and nonstable components, offering a clearer understanding of demographic dynamics. This approach provides new insights into how age structure influences population growth, especially in the context of fertility transitions.
کلیدواژهها English
مقدمه و بیان مسأله
ممنتوم[1] جمعیت به تأثیر توزیع سنی بر رشد آینده جمعیت اشاره دارد. حتی اگر باروری به سطح جانشینی کاهش یابد، ممنتوم میتواند موجب ادامه افزایش یا کاهش جمعیت شود. چرا که باروری سطح جانشینی با میزان تجدید نسل خالص[2](NRR) برابر با یک متناظر است؛ NRR مستقیماً از میزانهای باروری و مرگ ویژه سنی محاسبه میشود و از توزیع سنی جمعیت مستقل است (Knodel, 1999).
از سوی دیگر، در غیاب مهاجرت، رشد جمعیت با میزان افزایش طبیعی[3] (RNI) برابر است و از تفاضل میزان خام موالید[4] (CBR) از میزان خام مرگ[5] (CDR)، بدست میآید. CBR و CDR و متعاقباً RNI تحت تأثیر ساختار سنی هستند. از اینرو، RNI در یک سال معین، تحت تأثیر ساختار سنی است اما NRR چنین نیست، در نتیجه دو میزان با هم متناظر نیستند. در نتیجه، حتی در شرایطی که NRR برابر یک باشد، جمعیت ممکن است همچنان رشد کند، پدیدهای که به عنوان ممنتوم مثبت شناخته میشود (Knodel, 1999).
در ایران، رشد جمعیت در دو دهه اخیر عمدتاً تحت تأثیر ممنتوم بوده است. باروری کل که در سال ۱۳۷۵ بالاتر از سطح جانشینی بود (عباسیشوازی و همکاران، 1389)، در سال ۱۳۸۵ به زیر سطح جانشینی رسید و در سالهای بعد نیز در حدود جانشینی باقی ماند (عباسیشوازی و همکاران، 1399). میزان رشد جمعیت از 6/1 درصد در دهه ۱۳۷۵-۱۳۸۵ به 3/1 درصد در ۱۳۸۵-۱۳۹۰ و سپس به 2/1 درصد در بازه ۱۳۹۰-۱۳۹۵ کاهش یافت (مرکز آمار ایران، 1399). این میزان در دوره 1395 تا 1400 نیز در حدود 98/0 برآورد شده است (مرکز آمار ایران، 1400). ). از آنجا که مهاجرت بینالمللی تأثیر چندانی بر این تغییرات نداشته، بنابراین مثبت ماندن رشد جمعیت ایران حداقل در دو دهه 1375 تا 1395 را میتوان به اثر ساختار سنی و بهعبارت دیگر ممنتوم (مثبت) جمعیت نسبت داد.
بر این اساس، ممنتوم نقشی کلیدی در پویایی جمعیت کشور ایفا میکند و تحلیل آن ضروری است. در این میان، اثر ممنتوم منفی در استانهایی با تاریخچه طولانی باروری زیر سطح جانشینی نیز مورد توجه است. در کنار اینها، بهرغم کاهش باروری در دهه ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵ و افزایش آن در دهه ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵، میزان رشد جمعیت همواره در این دو دهه کاهش یافته است. برای درک این پدیده، رویکرد ارائه شده توسط اسپنشد[6] و همکاران (2011) و تجزیه ممنتوم به دو مؤلفه پایا[7] و ناپایا[8] که بهترتیب نشاندهنده تأثیرات بلندمدت و تغییرات اخیر باروری هستند، کمک کننده خواهد بود. این تفکیک میتواند تصویری دقیقتر از تحولات جمعیتی کشور و استانها ارائه دهد.
پیشینه پژوهش
مفهوم ممنتوم جمعیت توسعهای بر نظریه کلاسیک جمعیت پایا[9] است که لوتکا[10] در سال 1939 ارائه کر. وینست[11] (1945) آن را "پتانسیل رشد"[12] نامید. بورژوا-پیشا[13] (1968) نظریه پایا را فراتر از تعاریف پیشین بسط داد (Keyfitz, 1971). در همین دوره، کیفیتز[14] اولین تحلیل جامع از این پدیده را انجام داد و آن را با عنوان "ممنتوم رشد جمعیت[15]" معرفی کرد. سپس فرانتال[16] (1975) روش کیفیتز را تعمیم داد. مالدون[17] (1980) و فرکا[18] (1981) ممنتوم رشد جمعیت جهان را بهطور تجربی محاسبه نمودند. پس از این مطالعات، ادبیات مربوط به ممنتوم بهویژه بهویژه در زمینههای نظری و روششناختی، گسترش یافت (Potter, Wolowyna and Kulkarni, 1977; Cerone and Keane, 1978; Krishnamoorthy, Potter and Pickard 1981; Mode et al., 1985; Wachter 1988; Kim, Schoen and Sarma, 1991).
ادبیات پژوهشی درباره ممنتوم جمعیت، روشهای متنوعی را برای محاسبه آن پیشنهاد کرده است. در این میان، اسپنشد و همکاران (2011) با تفکیک ممنتوم به دو جزء پایا و ناپایا، پژوهشهای پراکنده را در یک چهارچوب تحلیلی منسجم گردآوری کردند. طبق این طبقهبندی، ممنتوم معرفیشده توسط بورژوا-پیشا (1971)، اسپنشد و کمبل[19] (1997)، فینی[20] (2003) و شون و کیم (1991) در چهارچوب ممنتوم ناپایا قرار دارد. از سوی دیگر، کیفیتز (1971)، گلدشتاین[21] و استکلاو[22] (2002)، کیم و شون (1997و 1993) و شون و جانسون[23] (2003) ممنتوم را در چارچوب جمعیت پایا بررسی کردهاند که در واقع آنها ممنتوم پایا را محاسبه کردهاند.
در ایران، تحقیقات محدودی به محاسبه و تحلیل ممنتوم جمعیت پرداختهاند. از جمله، مشایخی و مجتهدزاده (1370) در نخستین کنفرانس برنامهریزی و توسعه و امیرخسروی (1371) که به شیوه کیفیتز ممنتوم رشد جمعیت ایران را بررسی کردند. لیلنهاری (1378) نیز با استفاده از روش کیفیتز و در نظر گرفتن جمعیت سال 1365 بهعنوان پایه، اندازه جمعیت ایستا و مدت زمان لازم برای رسیدن به ایستایی را محاسبه کرد. سرایی(1379) برخلاف سایر مطالعات که روش کیفیتز را به کار گرفته بودند، از روش تجربی فرکا برای محاسبه ممنتوم استفاده کرد. کوششی(1387) مجدداً از روش کیفیتز برای محاسبه ممنتوم جمعیت ایران در سال 1385 و تحلیل پیامدهای آن بهره برد و نتیجه گرفت که سالخوردگی جمعیت یکی از پیامدهای اصلی ممنتوم است؛ بهطوریکه کاهش بیشتر باروری صرفاً سرعت این روند را افزایش خواهد داد. کوششی و آقایی (1390) با بررسی اثر ممنتوم ناشی از تغییرات مرگومیر بر سالخوردگی جمعیت ایران نشان دادند که تغییرات مرگومیر دهه 1360 پتانسیل رشدی ایجاد کرده که تا نیمه قرن پانزدهم ادامه مییابد و این رشد بهویژه باعث بزرگ شدن گروه سنی سالمندان خواهد شد.
چارچوب نظری
در یک جمعیت بسته، میزان رشد مشاهده شده[24] با میزان رشد طبیعی[25] برابر است و مقدار آن در زمان t، r(t)، برابر است با تفاوت بین میزان خام موالید و میزان خام مرگ:
اگر میزانهای باروری و مرگ در طول زمان ثابت باشند، این جمعیت پایا خواهد بود. در یک جمعیت پایا در بلندمدت، میزان رشد ذاتی[26]، r، تنها به الگوی باروری، m(a) (میزان سالانه دخترآوری برای زنان در سن دقیق a)؛ و الگوی مرگومیر (a)µ (میزان سالانه مرگ زنان در سن دقیق a) وابسته است. با این حال، در کوتاه مدت، شکل توزیع سنی کنونی نیز تأثیرگذار است. اگر نسبت زنان a ساله در زمان t از کل جمعیت زنان با c(a,t) نشان داده شود، آنگاه:
که بالاترین سن قابل دستیابی است.
بر این اساس،
حتی در صورتی که میزانهای باروری ویژه سنی در سطح جانشینی (m0(a))، در معادله (1) با m(a) جایگزین شوند، میزان رشد در زمان t لزوماً صفر نخواهد بود، مگر اینکه c(a,t) مطابق با توزیع سنی جمعیت ایستا باشد. در اینجا مفهوم ممنتوم جمعیت مطرح میشود. معادله (1)، با جایگذاری m0(a) به جای m(a)، مشارکت توزیع سنی در رشد جمعیت در زمان مشخص t را در شرایطی که وقتی باروری در سطح جانشینی است، را نشان میدهد. ممنتوم جمعیت، به عنوان مشارکت تجمعی ترکیب سنی در افزایش یا کاهش جمعیت در سالهای آتی پس از رسیدن باروری به سطح جانشینی تعریف میشود (Espenshade and Tannen, 2015).
· ممنتوم کل
ممنتوم کل جمعیت به شکل توزیع سنی مشاهدهشده نسبت به توزیع سنی ایستای معادل آن بستگی دارد. جمعیتهای جوان، بهویژه آنهایی که سهم بالایی از سنین زیر ۱۵ سال دارند، ممنتوم مثبت قابلتوجهی دارند، درحالیکه جمعیتهای سالخوردهتر معمولاً دارای ممنتوم منفی هستند. مقدار ممنتوم کل که از نسبت توزیع سنی مشاهدهشده به جمعیت ایستا بهدست میآید، بهصورت زیر فرمولبندی میشود:
(2)
که c(x) توزیع سنی جمعیت مشاهده شده، A0 میانگین سن فرزندآوری در جمعیت ایستای معادل و c0(x) و m0(x) متناظر با c(x) و m(x) در جمعیت ایستا هستند. اندیس صفر نشان دهنده مقادیر مرتبط با سطح جانشینی باروری در جمعیت ایستاست که در آن r=0 است (Espenshade, Olgiati and Levin, 2011).
· ممنتوم ناپایا
ممنتوم کل، دارای دو بخش اصلی است. بخش نخست گذار به تعادل پایای جمعیت را شامل میشود. فرض کنیم جمعیتی دلخواه از زنان با اندازه P و توزیع سنی c(x) داریم. از معادله (1) مشخص است که میزان رشد مشاهده شده تحت تأثیر توزیع سنی c(x) و همچنین الگوهای باروری و مرگومیر قرار دارد. اگر مشارکت باروری و مرگومیر در r(t) را رشد طبیعی r بگیریم، در این صورت باقیمانده r(t)-r نشاندهنده مشارکت توزیع سنی در در رشد جمعیت است. در شرایطی که میزان باروری و مرگومیر ثابت باشند، r(t) به r همگرا خواهد شد. در فاصله زمانی رسیدن به همگرایی r(t) و r، به دلیل ثابت بودن باروری و مرگومیر، ترکیب سنی عامل اصلی تغییرات جمعیت به میزان r(t)-r خواهد بود. هنگامی که رشد مشاهده شده به رشد طبیعی برسد (r(t)-r=0)، مقدار P به معادل پایای خود که Q نامیده میشود، تغییر خواهد کرد. تغییر جمعیت از P به Q که از نسبت P/Q بدست میآید، ممنتوم ناپایا نامیده میشود. ممنتوم ناپایا بخش کوتاهمدت و موقت ممنتوم کل را تشکیل میدهد. این مقدار به تدریج کاهش مییابد و در نهایت هنگام رسیدن به ایستایی ناپدید میشود (Espenshade, Olgiati and Levin, 2011).
· ممنتوم پایا
پس از رسیدن جمعیت به وضعیت پایا، اگر در زمان t=0، جمعیت پایا (Q) به عنوان جمعیت مبدأ در نظر گرفته شود و باروری در سطح جانشینی و مرگ در سطح سال پایه ثابت بمانند، جمعیت تا رسیدن به ایستایی نهایی S2 پیشبینی شود؛ در این صورت تغییر جمعیت از Q به S2 که از نسبت Q/ S2بدست میآید، ممنتوم پایا نامیده میشود. این ممنتوم به این دلیل "پایا" گفته میشود چون درست مانند دیگر مفاهیم جمعیت پایا، تنها به باروری و مرگومیر وابسته است و نه به توزیع سنی کنونی جمعیت. در واقع تاریخچه بلند مدت باروری و مرگ ساختار سنی و در نتیجه این ممنتوم را شکل میدهد (Espenshade, Olgiati and Levin, 2011).
· رابطه انواع ممنتوم
اسپنشد و همکاران (2011) رابطه ممنتوم کل با اجزای آن را به صورت فرمول (3) نشان دادند: به این ترتیب که ممنتوم کل برابر است با حاصلضرب ممنتوم پایا در ممنتوم ناپایا در ضریب تناسبی که از نسبت جمعیتهای ایستای S1 و S2 بدست میآید.
از اینرو، در این مقاله با استفاده از مطالعه اسپنشد و همکاران (2011) و تجزیه ممنتوم به پایا و ناپایا به بررسی اثرات آنها بر پویایی جمعیت استانهای ایران پرداخته میشود.
روش تحقیق و دادهها
در این مطالعه، از روش تحلیل ثانویه با استفاده از دادههای سرشماری، برآوردهای باروری و مرگومیر موجود برای چهار مقطع زمانی 1375، 1385، 1390 و 1395، به منظور محاسبه ممنتوم جمعیت کشور و استانها بهره گرفته شده است. برای مقایسهپذیری نتایج، جمعیت استانها در سه سرشماری 1375، 1385 و 1390 بر مبنای سرشماری 1395 بازسازی شد. استانهای البرز، خراسانشمالی، خراسانجنوبی، خراسانرضوی، زنجان، قزوین، گلستان، مازندران و یزد که در این بازه زمانی با تغییرات در تقسیمات سیاسی-اداری مواجه بودند، در این بازسازی لحاظ شدند. در ادامه مطالعه همواره از جمعیتهای بازسازی شده استفاده شده است.
پس از تأمین دادههای مورد نیاز، ممنتوم جمعیت کشور و استانها با اجرای چهار پیشبینی به روش مؤلفههای نسلی و با افق زمانی 100 ساله محاسبه شد. افق 100 ساله مطابق پیشنهاد مبدعان روش انتخاب شده است تا بازه زمانی به حد کافی طولانی باشد و جمعیت حتماً به ایستایی و رشد صفر برسد. در این پیشبینیها، فرض بسته بودن جمعیت به مهاجرت و فرضیات زیر در نظر گرفته شد:
پیشبینی اول: با فرض رسیدن ناگهانی باروری به سطح جانشینی (از طریق تقسیم میزانهای باروری ویژه سنی بر NRR در سال مبدأ)، ثابت ماندن باروری در سطح جانشینی و حفظ میزان مرگومیر در سطح سال مبدأ، جمعیت مبدأ (P) پیشبینی شد تا جمعیت ایستای S1 به دست آید.
پیشبینی دوم: با فرض ثابت ماندن باروری و مرگومیر در سطح سال مبدأ، جمعیت P تا رسیدن به پایایی پیشبینی شد.
پیشبینی سوم: جمعیت پایای حاصل از پیشبینی دوم، با ثابت گرفتن باروری و مرگومیر، بهصورت معکوس پیشبینی شد تا جمعیت معادل پایایP، یعنیQ، به دست آید. اندازهQ، که حاصل استمرار بینهایت باروری و مرگومیر سال مبدأ است، مجانب P در بلندمدت خواهد بود.
پیشبینی چهارم: جمعیت Q، با فرض ثابت ماندن باروری در سطح جانشینی و مرگومیر در سطح سال پایه، پیشبینی شد تا جمعیت ایستای S2 حاصل شود.
به این ترتیب، با داشتن مقادیر جمعیت پایه (P)، جمعیت پایا (Q) و جمعیتهای ایستای (S1 و S2)، ممنتومهای کل، پایا و ناپایا از طریق روابط زیر محاسبه شدند:
یافتهها
· نتایج پیشبینیها
برای محاسبه ممنتوم کل، پایا و ناپایای کشور، مقادیر جمعیت اولیه، پایا و ایستا از چهار پیشبینی فوق بدست آمد که در جدول (1) ارائه شده است. به عنوان نمونه، در سال 1375 جمعیت زنان کشور حدود 5/29 میلیون نفر بود که در صورت کاهش ناگهانی باروری به سطح، تا رسیدن به ایستایی به 7/50 میلیون افزایش مییافت. جمعیت پایای معادل جمعیت این سال 1/38 میلیون و جمعیت ایستای معادل این جمعیت پایا 52 میلیون نفر برآورد شد. نمودارهای (1) و (2) نیز روند تغییرات 100 ساله این پیشبینیها را برای زنان و مردان بر مبنای هر یک از چهار سرشماری نشان میدهند.
جدول (1): نتایج پیشبینیهای چهارگانه جمعیت کشور (به میلیون نفر) بر اساس سرشماریهای 1375 تا 1395
|
جمعیت |
جمعیت پایه P |
جمعیت ایستا S1 |
جمعیت پایا Q |
جمعیت ایستا S2 |
||||
|
سال |
زن |
مرد |
زن |
مرد |
زن |
مرد |
زن |
مرد |
|
1375 |
5/29 |
5/30 |
7/50 |
1/52 |
1/38 |
1/39 |
52 |
4/53 |
|
1385 |
6/34 |
9/35 |
6/51 |
53 |
6/61 |
5/63 |
5/51 |
9/52 |
|
1390 |
2/37 |
9/37 |
2/50 |
6/51 |
1/59 |
9/60 |
2/50 |
7/51 |
|
1395 |
4/39 |
5/40 |
50 |
5/51 |
3/52 |
8/53 |
50 |
5/51 |
بر اساس ارقام مربوط به زنان، کمترین تفاوت بین جمعیت پایه و جمعیت پایای معادل آن در سال 1375 مشاهده میشود (از 30 به 38 میلیون)، در حالیکه بیشترین اختلاف مربوط به سال 1385 است (از 35 به 62 میلیون). این تفاوتها نشان میدهد ساختار سنی در سال 1375 نسبت به سه سال دیگر مورد بررسی، به یک ساختار سنی پایا شباهت بیشتری دارد، در حالیکه سال 1385 ناپایاترین ساختار سنی را داراست.
نمودار (1) پیشبینیهای چهارگانه جمعیت زنان کشور در جمعیت پایه سرشماریهای 1375 تا 1395
نمودار (2) پیشبینیهای چهارگانه جمعیت مردان کشور در جمعیت پایه سرشماریهای 1375 تا 1395
نکته: P جمعیت پایه، S1 جمعیت ایستای معادل جمعیت پایه، Qجمعیت پایای معادل جمعیت پایه، S2 جمعیت ایستای معادل جمعیت پایایQ
نکته: خطوط ممتد پیشبینی با فرض ثبات باروری در سطح سال پایهNRR≠1،خطچینها نشانگر پیشبینی با فرض باروری سطح جانشینی NRR=1
نکته: خطوط قرمز و بنفش نشانگر پیشبینی مستقیم برای بدست آوردن S1 و S2 و خطچین آبی نشانگر پیشبینی مستقیم برای بدست آوردن جمعیت پایا، خطچین سبز نشانگر پیشبینی معکوس برای بدست آوردن Q
برای هریک از استانها نیز این چهار پیشبینی برای هر یک از سرشماریها انجام شده است، اما بهمنظور جلوگیری از طولانی شدن بحث، از ارائه ارقام و نمودارهای مربوطه صرفنظر شده است. بااینحال، به عنوان نمونه میتوان به جمعیت زنان استان تهران در سال 1395 اشاره کرد که 6/6 میلیون نفر بوده است. مقدار Q آن 6/10 میلیون و مقادیر S1 و S2 آن به ترتیب 2/7 و 3/7 میلیون نفر محاسبه شدهاند.
· محاسبه ممنتوم کل، پایا و ناپایا در سطح کشور
پس از محاسبه مقادیر S1 ، Q و S2، ممنتومهای کل، پایا و ناپایا برای کل کشور در سالهای 1375، 1385، 1390 و 1395 برآورد شده و نتایج آن در جدول (2) ارائه شده است. در سال 1375، ممنتوم کل برای زنان و مردان بهطور مساوی حدود 7/1 محاسبه شد. این مقدار نشان میدهد که اگر در این سال، باروری ناگهان به سطح جانشینی (میزان باروری کل 1/2) برسد، جمعیت کشور تا رسیدن به ایستایی 70% افزایش مییابد. این روند در بازه زمانی 100ساله 1375 تا 1475 (بازه زمانی پیشبینی) ادامه یافته و پس از آن، رشد جمعیت متوقف میشود. از آنجا که ممنتوم کل تحتتأثیر تاریخچه میزانهای موالید است و با وجود گذشت یک دهه از شروع کاهش باروری، میزان باروری در سال 1375 همچنان بالا بوده و نسلهای موالید قبل از سال 1365 هنوز به سنین فرزندآوری نرسیدهاند؛ در نتیجه، ممنتوم کل مقدار بالایی را نشان میدهد.
در همین سال، ممنتوم ناپایا برای زنان و مردان بهترتیب 29/1 و 28/1 محاسبه شد، به این معنا که جمعیت هر جنس حدود 30% افزایش خواهد یافت. بنابراین اگر میزانهای باروری و مرگ در سطح سال 1375 ثابت بماند، تا رسیدن به یک توزیع سنی پایا، جمعیت 30% افزایش خواهد یافت. همپنین، ممنتوم پایا برای زنان و مردان بهطور مساوی 37/1 برآورد شد که نشان میدهد جمعیت زنان و مردان تا متوقف شدن 37% افزایش مییابند.
در سال 1385، ممنتوم کل برای زنان و مردان به 5/1 کاهش یافت، به این معنا که اگر باروری ناگهان به سطح جانشینی برسد، جمعیت کشور تا رسیدن به ایستایی 50% افزایش مییابد. در این سال، ممنتوم ناپایا هم برای زنان و هم مردان برابر با 8/1 و ممنتوم پایا 8/0 بدست آمد. جمعیت زنان و مردان تا رسیدن به ایستایی، بر اثر ممنتوم ناپایا 80% افزایش و بر اثر ممنتوم پایا 20% کاهش مییابد. در سال 1390، ممنتوم کل برای زنان و مردان حدود 4/1 و ممنتوم ناپایا برای هر دو جنس بهطور مساوی 6/1 و ممنتوم پایا برای زنان و مردان 85/0 برآورد شد. بر این مبنا جمعیت زنان و مردان، بر اثر ممنتوم ناپایا 60% افزایش و بر اثر ممنتوم پایا 15% کاهش مییابد. ممنتوم کل برای زنان و مردان در سال 1395 حدود 27/1 بدست آمده است. در این سال ممنتوم ناپایا برای زنان و مردان 33/1 و ممنتوم پایا برای زنان و مردان بهطور مساوی 96/0 بدست آمده است. به این معنا که اگر در سال 1395 باروری کل بهطور ناگهانی به سطح جانشینی برسد، جمعیت کشور تا رسیدن به ایستایی بر اثر ممنتوم کل 27% افزایش مییابد. جمعیت زنان و مردان بر اثر ممنتوم ناپایا 33% افزایش و بر اثر ممنتوم پایا 4% کاهش مییابد.
جدول (2) نتایج محاسبات ممنتوم کل، پایا و ناپایای کشور بر پایه سالهای 1375، 1385، 1390 و 1395
|
ممنتوم |
1375 |
1385 |
1390 |
1395 |
||||
|
زن |
مرد |
زن |
مرد |
زن |
مرد |
زن |
مرد |
|
|
کل |
1/72 |
1/71 |
1/49 |
1/48 |
1/35 |
1/36 |
1/27 |
1/27 |
|
ناپایا |
1/29 |
1/28 |
1/78 |
1/77 |
1/59 |
1/61 |
1/33 |
1/33 |
|
پایا |
1/37 |
1/37 |
0/84 |
0/83 |
0/85 |
0/85 |
0/96 |
0/96 |
|
ناپایا*پایا |
1/76 |
1/75 |
1/49 |
1/48 |
1/35 |
1/36 |
1/27 |
1/27 |
|
S1/S2 |
0/97 |
0/97 |
1/00 |
1/00 |
1/00 |
1/00 |
1/00 |
1/00 |
نمودار (3) مقادیر P، S1، Q و S2 و همچنین میزان ممنتومهای کل، ناپایا و پایا را برای مردان و زنان کشور در سالهای 1375 تا 1395 نشان میدهد. نکته نخست آنکه، همانگونه که نمودارها و ارقام جدول نشان میدهند، تفاوت معناداری میان میزانهای ممنتوم در دو جنس مشاهده نمیشود. نکته قابل توجه دیگر این است که مقدار Q تنها در سال 1375 کمتر از P و S2 است؛ از اینرو، در این سال ممنتوم پایا (نقاط قرمز) از ممنتوم ناپایا (نقاط آبی) مقدار بالاتری را نشان میدهد. علت این امر آن است که تنها در این سال، میزان باروری کل کشور بالاتر از سطح جانشینی و برابر با 25/3 گزارش شده است. اما یک دهه بعد، باروری کشور کاهش چشمگیری یافته و به زیر سطح جانشینی، یعنی 8/1، رسیده است. در این سال، اگرچه ممنتوم کل کاهش یافته اما همچنان با کاهش شدید باروری سازگار نیست. در سال 1390 باروری کل همچنان برابر با 8/1 باقی مانده ، با این حال، ممنتوم کل که از سال 1375 در مسیر نزولی قرار گرفته، به روند کاهشی خود ادامه داده است. در سال 1395 نیز، با وجود افزایش نسبی سطح باروری، کاهش ممنتوم کل همچنان ادامه داشته است.
در اینجا، بررسی روند تغییرات اجزای ممنتوم کل، یعنی ممنتوم پایا و ناپایا، میتواند درک بهتری از ارتباط میان تغییرات باروری و ممنتوم کل ارائه دهد. در حالی که در بازه 1375 تا 1385 ممنتوم کل در حال افزایش است، ممنتوم پایا در دهه اول کاهش یافته و در دهه دوم با روندی صعودی مواجه میشود. در مقابل، ممنتوم ناپایا دقیقاً روندی معکوس را تجربه کرده است. در واقع، کاهش باروری تا زیر سطح جانشینی در دهه نخست (1375 تا 1385)، اثر خود را در ممنتوم پایا نشان داده و آن را تا سطحی کمتر از یک (یعنی حالت کاهنده) کاهش داده است. در سوی دیگر، ممنتوم ناپایا در همین دوره افزایش یافته و در سال 1385 به بیشترین مقدار خود، یعنی 1.8 (بالاترین نقطه آبی)، رسیده است. این افزایش به ناپایداری شدید ساختار سنی ناشی از افت سریع باروری نسبت داده میشود، چراکه ممنتوم ناپایا حاصل انحراف جمعیت از وضعیت پایاست و در این دهه، این فاصله بهمراتب بیشتر شده است.
بنابراین، میتوان چنین نتیجه گرفت که کاهش باروری از یکسو باعث افت ممنتوم پایا و از سوی دیگر موجب افزایش ممنتوم ناپایا شده است. برآیند این دو، ممنتوم کل را در مسیر نزولی قرار داده، اما مقدار آن همچنان مثبت و بالاتر از یک باقی مانده است. بهعبارت دیگر، کاهش باروری منجر به افت آنی ممنتوم کل نشده، بلکه این کاهش، ممنتوم پایا را به ناپایا تبدیل کرده و در واقع از سهم ممنتوم پایا کاسته و به سهم ناپایا افزوده است. در سال 1390، بهدلیل ثبات نسبی در سطح باروری سالهای اخیر، ممنتوم ناپایا کاهش یافته و در مقابل، ممنتوم پایا اندکی افزایش یافته است، هرچند همچنان کمتر از یک و کاهنده باقی مانده است. در سال 1395، افزایش باروری منجر به رشد ممنتوم پایا و کاهش ممنتوم ناپایا شده است. باید توجه داشت که در سال 1385، کاهش شدید باروری باعث برهم خوردن تعادل ساختار سنی و افزایش ممنتوم ناپایا شد، اما در سال 1395 با وجود افزایش باروری، به دلیل ثبات نسبی آن در سالهای قبل، ساختار سنی به وضعیت پایا نزدیکتر شده است.
نمودار(3) مقادیر P، S1، Q و S2 و میزان ممنتومهای کل، ناپایا و پایای مردان و زنان کشور در سالهای 1375 تا 1395
نکته: P جمعیت پایه، S1 جمعیت ایستای معادل جمعیت پایه، Q جمعیت پایای معادل جمعیت پایه، S2جمعیت ایستای معادل جمعیت پایایQ، TM ممنتوم کل، NM ممنتوم ناپایا، SM ممنتوم پایا.
در خصوص رابطه میان انواع ممنتومها، همانگونه که پیشتر نیز بیان شد، ممنتوم کل با حاصلضرب ممنتوم پایا در ممنتوم ناپایا و در ضریب تناسب S1/S2 برابر است. در مواردی که S1 و S2 با هم برابر باشند، ممنتوم کل دقیقاً با حاصلضرب ممنتوم پایا و ناپایا برابر خواهد بود. در مورد کشور ایران، همانطور که در جدول (2) مشاهده میشود، به جز در سال 1375، همخوانی کاملی میان مقادیر ممنتوم کل (سطر اول) و حاصلضرب ممنتوم پایا در ممنتوم ناپایا (سطر چهارم) وجود دارد. این بدان معناست که در سالهای 1385، 1390 و 1395 حاصلضرب ممنتوم پایا در ناپایا دقیقاً برابر با ممنتوم کل و در سال 1375 نیز این حاصلضرب تقریبی نزدیک و قابلقول از ممنتوم کل ارائه داده است.
· محاسبه ممنتوم کل، پایا و ناپایا در سطح استانی
برای استانها نیز ممنتوم کل، پایا و ناپایا در سالهای 1375، 1385، 1390 و 1395 محاسبه شدهاند. از آنجایی که در سطح استانها، همچنان که در سطح کشوری نیز مشاهده شد، تفاوت معناداری در میزانهای ممنتوم دو جنس وجود ندارد، در جدول (3) تنها نتایج مربوط به زنان ارائه شده است. مطابق با روند کشوری، در سطح استانها نیز ممنتوم کل در دوره 1375 تا 1385، که تمامی استانها به درجات مختلف درگیر کاهش باروری بودهاند، روند رو به کاهشی داشته است. این کاهش با وجود افزایش اندک باروری طی دهه 1385 تا 1395، همچنان در همه استانها در سطوح مختلف ادامه یافته است.
در سال 1375، میزان باروری کل در استانها از 58/5 فرزند به ازای هر زن در استان سیستانوبلوچستان تا 25/2 فرزند در استان گیلان متغیر بوده است. در این سال، هیچیک از استانها به سطح جانشینی نرسیدهاند. دامنه ممنتوم کل برای زنان در این سال بین 55/1 تا 91/1 بوده است. در سال 1385، سالی که روند کاهشی شدید و سریع باروری در استانها و در سطح کشور منجر به رسیدن به سطح جانشینی شد، شاهد افت ممنتوم کل در همه استانها هستیم. در این سال، برای 22 استان باروری زیر سطح جانشینی برآورد شده است. استان گیلان با TFR برابر با 33/1 پایینترین و استان سیستانوبلوچستان با 82/3 بالاترین میزان باروری را داشتهاند. دامنه ممنتوم کل برای زنان در این سال بین 28/1 تا 87/1 برآورد شده است. سال 1390 را میتوان دورهای با ثبات نسبی در باروری دانست. با این حال، اگرچه دامنه TFR نسبت به سال 1385 تغییر چندانی نداشته است، اما دامنه ممنتوم کل اندکی کاهش یافته و بین 11/1 تا 78/1 قرار گرفته است.
در سال 1395، باروری در کشور و استانها اندکی افزایش یافته است. به عنوان نمونه، میزانهای باروری در استانهای گیلان و سیستانوبلوچستان که در سالهای 1385 و 1390 به ترتیب در حدود 3/1 و 8/3 بودهاند، در سال 1395 به 4/1 و 4 افزایش یافتهاند. با این حال، دامنه تغییرات ممنتوم کل همچنان روندی نزولی داشته و از 1 تا 75/1 برآورد شده است. جمعیت زنان استان گیلان با ممنتوم کل برابر با یک، رشد ممنتومی صفر درصد را نشان میدهد؛ به این معنا که اگر باروری این استان در سال 1395 به سطح جانشینی برسد، استان گیلان هیچگونه رشد جمعیتی ناشی از ممنتوم نخواهد داشت. سایر استانها رشدهایی بین 6 تا 16 درصد (حداقل) و 40 تا 64 درصد (حداکثر) تجربه خواهند کرد؛ البته به استثنای سیستانوبلوچستان که رشد ممنتومی آن به حدود 75 درصد میرسد.
نمودار (4) روند تغییرات ممنتوم کل، پایا و ناپایا را برای هر یک از استانها را در دو دهه 1375 تا 1395 نشان میدهد. این روندها الگویی مشابه روند کشوری دارند: ممنتوم کل در سراسر این بازه زمانی روندی کاملاً نزولی را تجربه کرده، ممنتوم پایا در دهه اول (1375 تا 1385) کاهش یافته و در دهه دوم (1385 تا 1395) مجدداً رو به افزایش گذاشته است، در حالی که ممنتوم ناپایا روندی دقیقاً معکوس با ممنتوم پایا داشته است.
نمودار(4) میزان ممنتومهای کل(TM:مشکی)، ناپایا(NM:آبی) و پایای(SM:قرمز) زنان استانها برای سالهای1375 تا1395
ادامه نمودار(4)میزان ممنتومهای کل(TM: مشکی)،ناپایا (NM:آبی) و پایای(SM:قرمز)زنان استانها برای سالهای 1375تا1395
نمودار (5) نیز مقادیر ممنتوم کل، پایا و ناپایا را برای زنان در تمامی استانها و طی سالهای مورد مطالعه به تصویر کشیده است. با توجه به عدم تفاوت معنادار میان دو جنس، تنها نتایج مربوط به زنان ارائه شده است. در این نمودار، میلهها نشانگر مقادیر جمعیتهای پایه، S1، Q، S2 هستند و سه منحنی نیز بر آن افزوده شدهاند: منحنی مشکی برای ممنتوم کل، منحنی قرمز برای ممنتوم پایا و منحنی آبی برای ممنتوم ناپایا. با مشاهده این نمودارها، قبل از هر چیز مشخص است که در استانهایی که ممنتوم ناپایا (نقاط آبی) مقدار بزرگتری دارد، ممنتوم پایا (نقاط قرمز) به طور معکوس کوچکتر است. این رابطه معکوس میان ممنتومهای پایا و ناپایا به وضوح دیده میشود. در مقابل، ممنتوم کل (نقاط مشکی) از الگوی ثابتی پیروی نمیکند. گاه بین مقادیر دو ممنتوم پایا و ناپایا قرار میگیرد، گاه بیش از هر دو و در برخی موارد با یکی از آنها برابر میشود.
بر اساس مباحث نظری و نتایج کشوری، مشخص شد که باروری بالاتر با ممنتوم کل و ممنتوم پایای بیشتر و ممنتوم ناپایای کمتر متناظر است. بهعبارت دیگر، در جمعیتهایی با باروری بالاتر، ساختار سنی به وضعیت پایا نزدیکتر بوده و هنوز چندان از حالت تعادل اولیه پیش از گذار فاصله نگرفته و سهم مؤلفه ناپایا در رشد جمعیت کمتر است. در مقابل، کاهش باروری منجر به افت ممنتوم پایا و افزایش ممنتوم ناپایا میشود.
در تمام سالهای مورد بررسی، استان سیستانوبلوچستان بالاترین سطح باروری کشور را داشته و مطابق جدول (3) و نمودار (5)، بالاترین مقادیر ممنتوم کل و پایا و در مقابل کمترین مقدار ممنتوم ناپایا را داراست. مقادیر ممنتوم کل این استان در سالهای 1375، 1385، 1390 و 1395 به ترتیب برابر با 91/1، 87/1، 78/1 و 75/1، ممنتوم پایا برابر با 78/1، 55/1، 58/1 و 64/1 و ممنتوم ناپایا برابر با 23/1، 28/1، 20/1 و 14/1 بوده است. در مقابل، استانهای تهران و گیلان پایینترین مقادیر میزان باروری کل را داشته و از سال 1385 به بعد در سطوحی بسیار پایینتر از سطح جانشینی قرار دارند. این استانها دارای کمترین ممنتوم کل و ممنتوم پایا هستند، چنانکه در نمودار نیز پایینترین نقاط قرمز برای این استانها است. برای استان گیلان، در سالهای مذکور ممنتوم کل به ترتیب برابر با 57/1، 28/1، 11/1 و 1، ممنتوم پایا 1، 56/0، 55/0 و 6/0 و ممنتوم ناپایا 56/1، 34/2، 06/2 و 69/1 بوده است. مقدار بالای ممنتوم ناپایا در این استانها، بهویژه در سال 1385، مانع منفی شدن ممنتوم کل شده است، اگرچه روند نزولی ادامه دارد. برای نمونه، در سال 1395 ممنتوم کل استان گیلان برابر با یک شده که به معنای رشد صفر درصدی جمعیت ممنتومی است. با تداوم این روند، استان گیلان نخستین استانی خواهد بود که ممنتوم منفی را تجربه میکند؛ وضعیتی که برای استانهای مازندران، تهران و البرز نیز محتمل است.
در سال 1385 مقدار TFR استان گیلان برابر با 3/1 است که نسبت به 25/2 در سال 1375 کاهش قابل توجهی را نشان میدهد. این افت ناگهانی در میزان باروری کل درحالیکه میزان مرگ ثابت باقی مانده است، به تعدیل فوری در ممنتوم پایا و ناپایا تبدیل میگردد به این معنا که از ممنتوم پایا کاسته و آن را به ممنتوم ناپایا تبدیل کرده است. در این حالت جمعیت پایای معادل بزرگ میشود و در نتیجه ممنتوم پایا کوچک و ممنتوم ناپایا به شدت بزرگ میشود. ممنتوم ناپایای بزرگ دلالت بر این دارد که جمعیت پایای معادل دارای جمعیتی بزرگتر از جمعیت فعلی است. بهعبارت دیگر ممنتوم دائمی و پایا به ممنتوم موقت و ناپایا تبدیل میشود. که با توجه به موقت بودن ماهیت آن، در زمانهای بعدی کاهش یافته و متعاقباً توان جبران ممنتوم پایای منفی را از دست میدهد و در نتیجه ممنتوم کل هم در پی آن کمتر و کمتر میشود.
نکته پایانی آنکه مقدار یکسان ممنتوم کل میتواند از ترکیبات متفاوتی از ممنتومهای پایا و ناپایا بدست آید. برای مثال، در سال 1375 زنان استانهای خراسانجنوبی و سمنان هر دو دارای ممنتوم کل برابر با 6/1 بودهاند. درحالیکه ممنتوم ناپایا در استان خراسانجنوبی برابر با 19/1 (کمترین مقدار در کشور) و در سمنان برابر با 41/1 (نزدیک به بیشینه) بوده است. به تناسب، ممنتوم پایا در این دو استان به ترتیب برابر با 40/1 و 17/1 شده است. بنابراین، برابری ممنتوم کل در این دو استان، علیرغم تفاوت در ساختار سنی، از طریق ترکیب متفاوت مؤلفههای تشکیلدهنده آن قابل تبیین است.
نمودار (5) مقادیرP، S1، Q و S2 و میزان ممنتومهای کل، ناپایا و پایای زنان استانها در سرشماریهای1375 تا 1395
ادامه نمودار (5) مقادیرP، S1، Q و S2 و میزان ممنتومهای کل، ناپایا و پایای زنان استانها در سرشماریهای1375 تا 1395
· ضریب تناسب S1/S2
در جدول (3) علاوه بر مقادیر ممنتومها، نسبت جمعیتهای ایستا (S1/S2) نیز در ستونی مجزا ارائه شده است. اهمیت پرداختن به این نسبت، همانطور که در سطح کشور نیز اشاره شد، در آن است که هر چه سازگاری بیشتری میان S1و S2 وجود داشته باشد، ممنتوم کل به حاصلضرب ممنتوم پایا در ناپایا نزدیکتر خواهد بود و در نتیجه، تجزیه ممنتوم کل به اجزای پایا و ناپایا اعتبار بیشتری دارد. طبق دادههای جدول، نسبت S1 به S2 پس از گرد کردن تا دو رقم اعشار، در سال 1375 در استانهای البرز، اصفهان، گیلان، مازندران، قزوین، تهران تقریباً برابر با یک بوده است. در مقابل، در تمام سالهای مورد بررسی، استان سیستانوبلوچستان بیشترین فاصله را از مقدار یک نشان داده است؛ به طوری که این نسبت در سال 1375 برابر با 88/0 و در سالهای 1385، 1390 و 1395 برابر با 94/0 بدست آمده است. در سال 1375، استانهای هرمزگان، کهگیلویهوبویراحمد، خوزستان، اردبیل و خراسانشمالی نیز پس از سیستانوبلوچستان با نسبت 96/0 کمترین تطابق S1و S2 را داشتهاند. این استانها بالاترین میزان باروری کل را در این سال دارا بودهاند. در سالهای 1385، 1390 و1395 نیز، اگرچه همچنان سیستانوبلوچستان بیشترین انحراف از مقدار یک را داشته، اما این بار، پس از آن، استانهایی با پایینترین میزان باروری یعنی گیلان، مازندران و تهران، بیشترین فاصله از یک را نشان دادهاند.
از این الگو میتوان نتیجه گرفت که هر چه باروری یک استان به سطح جانشینی نزدیکتر باشد، وضعیتی که در بیشتر استانهای کشور طی سالهای 1385 تا 1395 حاکم بوده است، نسبت S1/S2 به مقدار یک نزدیکتر خواهد بود. همین وضعیت برای استانهای گیلان و تهران در سال 1375نیز صدق میکند، چراکه میزان باروری کل در این سال برای گیلان و تهران به ترتیب 25/2 و34/2 برآورد شده است. در مقابل، هرچه باروری استانها از سطح جانشینی فاصله بیشتری داشته باشد، انحراف این نسبت از یک بیشتر میگردد؛ موضوعی که در مورد استان سیستانوبلوچستان، با بالاترین فاصله از سطح جانشینی، به روشنی قابل مشاهده است.
جدول (3) ممنتوم کل، پایا و ناپایای زنان دراستانهای کشور در سالهای 1375 تا 1395
|
سال |
1375 |
1385 |
1390 |
1395 |
||||||||||||||||
|
استان |
کل |
ناپایا |
پایا |
ناپایا*پایا |
S1/S2 |
کل |
ناپایا |
پایا |
ناپایا*پایا |
S1/S2 |
کل |
ناپایا |
پایا |
ناپایا*پایا |
S1/S2 |
کل |
ناپایا |
پایا |
ناپایا*پایا |
S1/S2 |
|
آذربایجانشرقی |
1/64 |
1/42 |
1/16 |
1/65 |
0/99 |
1/38 |
1/85 |
0/75 |
1/38 |
1/00 |
1/24 |
1/67 |
0/75 |
1/25 |
0/99 |
1/16 |
1/50 |
0/78 |
1/17 |
0/99 |
|
آذربایجانغربی |
1/79 |
1/28 |
1/44 |
1/85 |
0/97 |
1/55 |
1/64 |
0/95 |
1/55 |
1/00 |
1/42 |
1/48 |
0/96 |
1/42 |
1/00 |
1/34 |
1/27 |
1/05 |
1/34 |
1/00 |
|
اردبیل |
1/83 |
1/28 |
1/48 |
1/91 |
0/96 |
1/54 |
1/93 |
0/80 |
1/54 |
1/00 |
1/36 |
1/66 |
0/82 |
1/37 |
1/00 |
1/26 |
1/33 |
0/94 |
1/26 |
1/00 |
|
اصفهان |
1/64 |
1/51 |
1/09 |
1/65 |
1/00 |
1/40 |
2/15 |
0/65 |
1/40 |
1/00 |
1/24 |
1/78 |
0/70 |
1/25 |
0/99 |
1/14 |
1/43 |
0/80 |
1/15 |
1/00 |
|
البرز |
1/67 |
1/62 |
1/03 |
1/67 |
1/00 |
1/41 |
2/13 |
0/66 |
1/41 |
0/99 |
1/26 |
1/93 |
0/66 |
1/28 |
0/99 |
1/16 |
1/62 |
0/72 |
1/17 |
0/99 |
|
ایلام |
1/85 |
1/32 |
1/45 |
1/91 |
0/97 |
1/57 |
2/04 |
0/77 |
1/57 |
1/00 |
1/38 |
1/73 |
0/80 |
1/38 |
1/00 |
1/24 |
1/35 |
0/92 |
1/24 |
1/00 |
|
بوشهر |
1/76 |
1/32 |
1/36 |
1/80 |
0/98 |
1/57 |
1/69 |
0/93 |
1/57 |
1/00 |
1/45 |
1/47 |
0/98 |
1/45 |
1/00 |
1/38 |
1/26 |
1/09 |
1/38 |
1/00 |
|
تهران |
1/55 |
1/50 |
1/04 |
1/55 |
1/00 |
1/32 |
2/09 |
0/64 |
1/33 |
0/99 |
1/18 |
1/89 |
0/63 |
1/19 |
0/99 |
1/10 |
1/60 |
0/69 |
1/11 |
0/99 |
|
چهارمحالوبختیاری |
1/78 |
1/29 |
1/43 |
1/85 |
0/97 |
1/58 |
1/76 |
0/90 |
1/58 |
1/00 |
1/43 |
1/51 |
0/95 |
1/43 |
1/00 |
1/34 |
1/24 |
1/08 |
1/34 |
1/00 |
|
خراسانجنوبی |
1/62 |
1/19 |
1/40 |
1/66 |
0/97 |
1/48 |
1/37 |
1/09 |
1/49 |
1/00 |
1/37 |
1/23 |
1/12 |
1/38 |
1/00 |
1/31 |
1/08 |
1/22 |
1/32 |
0/99 |
|
خراسانرضوی |
1/77 |
1/27 |
1/45 |
1/83 |
0/97 |
1/54 |
1/63 |
0/95 |
1/54 |
1/00 |
1/41 |
1/41 |
1/00 |
1/41 |
1/00 |
1/35 |
1/19 |
1/13 |
1/35 |
1/00 |
|
خراسانشمالی |
1/79 |
1/27 |
1/46 |
1/86 |
0/96 |
1/59 |
1/47 |
1/09 |
1/60 |
1/00 |
1/47 |
1/29 |
1/15 |
1/48 |
0/99 |
1/36 |
1/08 |
1/28 |
1/38 |
0/99 |
|
خوزستان |
1/82 |
1/27 |
1/49 |
1/90 |
0/96 |
1/65 |
1/66 |
0/99 |
1/65 |
1/00 |
1/51 |
1/51 |
1/00 |
1/51 |
1/00 |
1/40 |
1/31 |
1/07 |
1/40 |
1/00 |
|
زنجان |
1/78 |
1/30 |
1/41 |
1/84 |
0/97 |
1/51 |
1/91 |
0/79 |
1/51 |
1/00 |
1/28 |
1/59 |
0/81 |
1/28 |
0/99 |
1/26 |
1/25 |
1/00 |
1/26 |
1/00 |
|
سمنان |
1/63 |
1/41 |
1/17 |
1/64 |
0/99 |
1/42 |
1/85 |
0/77 |
1/42 |
1/00 |
1/30 |
1/65 |
0/79 |
1/30 |
1/00 |
1/23 |
1/42 |
0/87 |
1/23 |
1/00 |
|
سیستانوبلوچستان |
1/91 |
1/23 |
1/78 |
2/18 |
0/88 |
1/87 |
1/28 |
1/55 |
1/99 |
0/94 |
1/78 |
1/20 |
1/58 |
1/90 |
0/94 |
1/75 |
1/14 |
1/64 |
1/87 |
0/94 |
|
فارس |
1/78 |
1/39 |
1/30 |
1/81 |
0/98 |
1/52 |
2/03 |
0/75 |
1/51 |
1/00 |
1/34 |
1/76 |
0/77 |
1/35 |
1/00 |
1/24 |
1/45 |
0/86 |
1/24 |
1/00 |
|
قزوین |
1/79 |
1/57 |
1/14 |
1/80 |
1/00 |
1/49 |
2/00 |
0/75 |
1/50 |
1/00 |
1/33 |
1/69 |
0/79 |
1/33 |
1/00 |
1/23 |
1/38 |
0/89 |
1/23 |
1/00 |
|
قم |
1/75 |
1/39 |
1/28 |
1/78 |
0/99 |
1/53 |
1/79 |
0/85 |
1/52 |
1/00 |
1/40 |
1/52 |
0/92 |
1/40 |
1/00 |
1/33 |
1/26 |
1/06 |
1/33 |
1/00 |
|
کردستان |
1/77 |
1/26 |
1/45 |
1/83 |
0/97 |
1/53 |
1/84 |
0/83 |
1/53 |
1/00 |
1/39 |
1/63 |
0/85 |
1/39 |
1/00 |
1/29 |
1/35 |
0/96 |
1/28 |
1/00 |
|
کرمان |
1/74 |
1/27 |
1/42 |
1/80 |
0/97 |
1/61 |
1/58 |
1/02 |
1/61 |
1/00 |
1/49 |
1/46 |
1/02 |
1/49 |
1/00 |
1/40 |
1/30 |
1/07 |
1/40 |
1/00 |
|
کرمانشاه |
1/75 |
1/34 |
1/33 |
1/78 |
0/98 |
1/48 |
1/96 |
0/76 |
1/48 |
1/00 |
1/32 |
1/77 |
0/74 |
1/32 |
1/00 |
1/19 |
1/52 |
0/79 |
1/19 |
0/99 |
|
کهگیلویهوبویراحمد |
1/81 |
1/28 |
1/48 |
1/89 |
0/96 |
1/64 |
1/70 |
0/96 |
1/64 |
1/00 |
1/49 |
1/52 |
0/98 |
1/49 |
1/00 |
1/39 |
1/33 |
1/05 |
1/39 |
1/00 |
|
گلستان |
1/73 |
1/45 |
1/19 |
1/74 |
0/99 |
1/52 |
1/69 |
0/90 |
1/51 |
1/00 |
1/37 |
1/40 |
0/98 |
1/37 |
1/00 |
1/30 |
1/17 |
1/12 |
1/30 |
1/00 |
|
گیلان |
1/57 |
1/56 |
1/00 |
1/57 |
1/00 |
1/28 |
2/34 |
0/56 |
1/30 |
0/98 |
1/11 |
2/06 |
0/55 |
1/14 |
0/98 |
1/00 |
1/69 |
0/60 |
1/02 |
0/98 |
|
لرستان |
1/82 |
1/32 |
1/43 |
1/88 |
0/97 |
1/55 |
1/88 |
0/82 |
1/54 |
1/00 |
1/38 |
1/59 |
0/87 |
1/38 |
1/00 |
1/27 |
1/27 |
1/00 |
1/27 |
1/00 |
|
مازندران |
1/72 |
1/50 |
1/15 |
1/73 |
0/99 |
1/33 |
2/35 |
0/57 |
1/35 |
0/99 |
1/17 |
2/02 |
0/59 |
1/19 |
0/98 |
1/06 |
1/65 |
0/66 |
1/08 |
0/98 |
|
مرکزی |
1/64 |
1/39 |
1/20 |
1/66 |
0/99 |
1/40 |
2/00 |
0/70 |
1/41 |
1/00 |
1/25 |
1/77 |
0/71 |
1/26 |
0/99 |
1/16 |
1/54 |
0/76 |
1/17 |
0/99 |
|
هرمزگان |
1/79 |
1/23 |
1/54 |
1/88 |
0/95 |
1/66 |
1/51 |
1/11 |
1/67 |
1/00 |
1/54 |
1/40 |
1/11 |
1/55 |
1/00 |
1/46 |
1/24 |
1/18 |
1/46 |
1/00 |
|
همدان |
1/70 |
1/34 |
1/29 |
1/73 |
0/98 |
1/45 |
2/05 |
0/71 |
1/46 |
1/00 |
1/30 |
1/65 |
0/79 |
1/30 |
1/00 |
1/19 |
1/25 |
0/95 |
1/19 |
1/00 |
|
یزد |
1/70 |
1/35 |
1/28 |
1/73 |
0/98 |
1/49 |
1/60 |
0/93 |
1/49 |
1/00 |
1/38 |
1/48 |
0/93 |
1/38 |
1/00 |
1/35 |
1/41 |
0/95 |
1/35 |
1/00 |
نمودارهای پراکندگی (6)، رابطه بین ممنتوم پایا و ناپایا را بهتصویر میکشند، بهگونهای که مختصات هر نقطه نمایانگر مقادیر این دو ممنتوم برای هر استان است. اگرچه به دلیل همپوشانی برخی نقاط، تشخیص تمام استانها دشوار است، اما الگوی کلی پراکندگی در تمام سالها (بهجز سال 1375 با اندکی اغماض)، قابل مشاهده است. بهطور کلی، با کاهش باروری، نقاط متناظر به سمت گوشه بالا و چپ ـ یعنی افزایش ممنتوم ناپایا و کاهش ممنتوم پایا ـ متمایل میشوند. برعکس، در استانهایی با باروری بالا، نقاط به سمت پایین و راست نمودار، ممنتوم پایای بیشتر و ناپایای کمتر، حرکت میکنند. استان سیستانوبلوچستان با بیشترین مقدار ممنتوم پایا و کمترین مقدار ممنتوم ناپایا در تمام سالها، با فاصله زیاد از سایر استانها، در پایینترین بخش سمت راست نمودار قرار دارد و بیانگر وضعیت ممنتومی منحصربهفرد این استان است. در مقابل، استان گیلان در تمامی سالها در گوشه بالایی سمت چپ نمودار جای دارد، که نشاندهنده بیشترین ممنتوم ناپایا و کمترین ممنتوم پایاست.
در سال 1375، اگرچه سیستانوبلوچستان همچنان در انتهای سمت راست قرار دارد، اما استانهای خراسانجنوبی و هرمزگان پایینتر از آن واقع شدهاند، که نشان میدهد این دو استان دارای ممنتوم ناپایای کمتری نسبت به سیستانوبلوچستان هستند، هرچند ممنتوم پایای آنها کمتر است. در سال 1385 نیز الگوی مشابهی تکرار میشود؛ استانهای گیلان و مازندران در بالاترین بخش سمت چپ و سیستانوبلوچستان، با فاصله محسوس، در پایینترین بخش سمت راست نمودار قرار دارند. این الگو در سالهای 1390 و 1395 نیز تداوم یافته و همان استانها در دو انتهای طیف ممنتوم پایا و ناپایا جای گرفتهاند.
نمودار (6) مقایسه ممنتومهای پایا و ناپایای زنان در استانهای کشور (۱۳۷۵-۱۳۹۵)
بحث و نتیجهگیری
گذار باروری در ایران از اوایل دهه ۱۳۶۰ آغاز شد و در سال ۱۳۷۵ سطح باروری از اوج آن در دهه قبل پایینتر آمده و این روند کاهشی تا سال ۱۳۸۵ ادامه یافت. سپس در فاصلهی سالهای 1385 تا ۱۳۹۰، تثبیت شد و در نهایت در سال ۱۳۹۵ افزایش اندکی را تجربه کرد. شروع گذار باروری در ایران با افزایشی پیش از کاهش همراه بود، که عمدتاً ناشی از شرایط پس از انقلاب و سیاستهای افزایش موالید آن مقطع بود. این همزمانی باعث شد نسلهای اواخر دهه ۱۳۵۰ تا اواسط دهه ۱۳۶۰ بهطور مضاعف بزرگ باشند. این نسلها که به "نسلهای بیشزایی" معروفاند، با ورود به سنین فرزندآوری و افزایش سهم زنان در این گروه سنی، ممنتوم مثبت جمعیت را ایجاد کردند.
ممنتوم جمعیت، بهعنوان شاخصی برای اثر ساختار سنی بر رشد جمعیت حتی در شرایط کاهش باروری، در سالهای گذشته نقش اصلی را در تداوم رشد مثبت جمعیت ایفا کرده است. با این حال، یافتههای این پژوهش نشان میدهد که این ممنتوم در حال کاهش است؛ چراکه نسلهای پرشمار دهه ۶۰ اکنون در حال خروج از سنین باروری و ورود به دوران سالمندیاند و در نبود نسل جایگزین با اندازهی مشابه، اثر مثبت ساختار سنی بر رشد جمعیت رو به پایان است.
در سطح استانی نیز الگوهای مشابهی مشاهده میشود. استانهایی با باروری بالا، مانند سیستانوبلوچستان، هرمزگان، خوزستان، کرمان و کهگیلویهوبویراحمد، بالاترین مقادیر ممنتوم کل را دارند. در مقابل، استانهایی نظیر گیلان، مازندران، تهران، اصفهان و مرکزی که سالهاست باروری پایینتر از سطح جانشینی دارند، کمترین ممنتوم کل را نشان میدهند. بهطور خاص، در سال ۱۳۹۵ ممنتوم جمعیت در استان گیلان به مقدار یک رسیده که نشاندهندهی پایان کامل اثر ساختار سنی بر رشد جمعیت در این استان است. این روند در سایر استانهای دارای باروری پایین نیز دیده میشود و پیشبینی میشود برخی از این استانها بهزودی رشد ممنتومی منفی را تجربه کنند.
این پژوهش با استفاده از چارچوب نظری اسپنشد و همکاران (۲۰۱۱)، ممنتوم جمعیت را به دو مؤلفهی پایا و ناپایا تفکیک کرده است. ممنتوم پایا نمایانگر اثرات بلندمدت باروری بر ساختار سنی جمعیت است، در حالی که ممنتوم ناپایا، تأثیرات موقتی تغییرات اخیر در باروری را منعکس میکند. این تجزیه به درک دقیقتری از نحوهی واکنش جمعیت نسبت به تحولات باروری کمک میکند.
یافتهها نشان میدهد که در دههی نخست (۱۳۷۵–۱۳۸۵)، ممنتوم ناپایا به دلیل کاهش ناگهانی و شدید باروری به اوج خود رسید. این جهش ناشی از برهمخوردن تعادل سنی جمعیت، صرفاً اثر موقتی داشته و با عبور نسلهای بیشزایی از سنین باروری، روندی نزولی پیدا کرده است. همزمان، ممنتوم پایا نیز به دلیل کاهش باروری، روندی کاهشی داشته که البته در سالهای اخیر با تثبیت نسبی باروری، مقداری بهبود یافته است.
تحلیلهای استانی نیز تصویر روشنی از پویایی جمعیت ارائه میدهند. استانهای با باروری بالا (مانند سیستانوبلوچستان، هرمزگان و خراسانهای شمالی و جنوبی) بیشترین ممنتوم پایا و کمترین ممنتوم ناپایا را دارند. این به آن معناست که رشد جمعیت در این استانها عمدتاً ناشی از باروری فعلی است و تا زمانی که باروریشان بالا باقی بماند، ممنتوم پایا رشد جمعیت را پشتیبانی خواهد کرد. با این حال، این مناطق نیز در مسیر کاهش باروری قرار دارند و تداوم رشد جمعیت در آینده برای آنها تضمینشده نیست. در مقابل، استانهای با باروری پایین (همچون گیلان، تهران، البرز و مازندران) دارای مقادیر اندک و در بسیاری موارد منفی ممنتوم پایا هستند، اما به دلیل ساختار سنی ناشی از گذشته، هنوز ممنتوم ناپایای بزرگی دارند که مانع از منفی شدن ممنتوم کل آنها شده است. با کاهش تدریجی ممنتوم ناپایا، این استانها نیز بهزودی با رشد منفی جمعیت مواجه خواهند شد.
نسبت جمعیت ایستا (S1/S2) نیز مؤید اعتبار تجزیهی ممنتوم به مؤلفههای پایا و ناپایا است. یافتهها نشان دادند که به جز سال ۱۳۷۵ که نسبت S1 به S2 کمی کمتر از یک بود، در سایر سالها این نسبت بسیار نزدیک به یک است؛ بهگونهای که حاصلضرب ممنتوم پایا در ناپایا، تقریب دقیقی از ممنتوم کل ارائه میدهد. این نتیجه همسو با یافتههای اسپنشد و همکاران (۲۰۱۱) است و نشاندهندهی دقت بالای این تجزیه در تحلیل پویایی جمعیت است.
در مجموع، تجزیهی ممنتوم به مؤلفههای پایا و ناپایا، درک جامعتری از سازوکار رشد یا کاهش جمعیت در ایران فراهم میکند و بر اهمیت درنظر گرفتن هر دو بعد بلندمدت و موقت در سیاستگذاریهای جمعیتی تأکید دارد. از منظر سیاستگذاری، لازم است علاوه بر نگرانی درخصوص سالخوردگی جمعیت، به کاهش جمعیت در سنین فرزندآوری و نیروی کار نیز توجه شود. این بحران نه حاصل شرایط لحظهای، بلکه ناشی از تاریخچهای بلندمدت از باروری پایین است که در صورت تداوم، تبعات جبرانناپذیری برای توسعهی اقتصادی و اجتماعی کشور خواهد داشت. افزایش تعداد موالید میتواند از دو مسیر محقق شود: افزایش تعداد زنان در سنین باروری و افزایش متوسط موالید به ازای هر زن (TFR). بنابراین، سیاستهایی همچون کاهش سن ازدواج، حمایت از ازدواج جوانان، تسهیل فرزندآوری و ارائهی خدمات مؤثر در حوزهی درمان ناباروری باید در کانون توجه سیاستگذاران قرار گیرد.
همچنین، با توجه به تفاوتهای محسوس میان استانها در مقادیر و روندهای ممنتوم جمعیت، سیاستگذاری جمعیتی باید با رویکرد منطقهای و متناسب با ویژگیهای خاص هر استان طراحی شود. استانهایی که همچنان دارای باروری بالا و ممنتوم مثبت هستند، نیازمند سیاستهایی برای توسعه زیرساختها به منظور بهرهمندی از ظرفیتهای بالقوهی جمعیتی خود هستند؛ در حالیکه استانهای دارای باروری پایین و ممنتوم منفی یا در حال کاهش، به سیاستگذاریهایی برای مواجهه با سالخوردگی قریبالوقوع جمعیت و نیز مداخلات هدفمند جهت بازگشت به باروری سطح جانشینی و پیشگیری از کاهش شدید جمعیت نیاز دارند.
[1] Momentum در ادبیات جمعیتشناسی ایران، معادلهای فارسی متعددی مانند تکانه جمعیتی، اینرسی، گشتاور و نیرومحرکه برای این مفهوم بهکار رفتهاند. ازاینرو، در این نوشتار به جای ترجمه، اصطلاح "ممنتوم" استفاده شده است.
[2] Natural Reproduction Rate
[3] Rate of Natural Increase
[4] Crude Birth Rate
[5] Crude Death Rate
[6] Espenshade
[7] Stable momentum
[8] Nonstable momentum
[9] Stable Population Theory
[10] Lotka
[11] Vincent
[12] Growth Potential
[13] Bourgeois-Pichat
[14] Keyfitz
[15] Momentum of Population Growth
[16] Frauenthal
[17] Mauldin
[18] Frejka
[19] Campbell
[20] Feeney
[21] Goldstein
[22] Stecklov
[23] Jonsson
[24] Observed Growth Rate
[25] Natural Growth Rate
[26] Intrinsic Growth Rate
