تجربه زیسته زنان شهر شهریار از تک‌فرزندی با تاکید بر چرایی و پیامدهای آن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی گروه مطالعات خانواده، موسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور

2 کارشناسی ارشد جمعیت‌شناسی

3 استاد گروه علوم اجتماعی دانشگاه الزهرا

چکیده

هدف این تحقیق شناسایی تجربه زیسته زنان از تک‌فرزندی با تاکید بر چرایی و پیامدهای تک‌فرزندی است. مطالعه از نوع کیفی است و داده‌‌ها از طریق مصاحبه عمیق با 20 نفر از زنان دارای یک فرزند بالای 5 ساله شهر شهریار در سال 1395 جمع‌آوری شد. یافته‌ها نشان داد تجربه تک‌فرزندی مـترادف بـا فرایندی برای تعادل‌بخشی بین حوزه فردی نظیر شرایط روحی- جسمی مادر و فرزند؛ حوزه خانوادگی نظیر موقعیت مالی خانواده و روابط با همسر؛ حوزه‌های اجتماعی نظیر محیط کار می‌باشد. به عبارتی تک‌فرزندی نتیجه تاخیر در ازدواج و فرزندآوری، پیشگیری از خطرات و آسیب‌های اجتماعی، احساس فقدان حمایت‌های خانوادگی و اجتماعی، مشکلات ترکیب کار و خانه و تغییرات نگرشی به سمت اهداف و ارزش فرزندآوری است. با وجود مزایایی نظیر فراهم کردن امکانات بیشتر برای فرزند، داشتن وقت بیشتر مادر و کمتر بودن بحث و جدل در خانواده، تک‌فرزندی، تجربـه مطلوبی برای افراد نبوده و تک‌فرزندی الگوی مناسبی برای خانواده‌های ایرانی نمی‌دانستند. بسیاری از آن‌ها مهارت‌های کمتر فرزند در حل مسئله، تاب‌آوری کمتر، استقلال و یا وابستگی مفرط، فردگرایی، خودخواهی، حسادت، کمرویی، منزوی بودن فرزند و ترس از تنها شدن زودرس والدین در سنین میانسالی و سالخوردگی و خالی‌شدن فضای خانواده را به عنوان پیامدهای منفی تک‌فرزندی می‌دانستند.

کلیدواژه‌ها


-      آقایاری، توکل، فرخی نکارستان، مینا، سیده صدیقه لطیفی مجره (1395). "فرزندآوری به مثابه مخاطره (مطالعه‌ی کیفی زمینه‌های کم‌فرزندی در شهر تبریز)"، مطالعات راهبردی زنان، سال نوزدهم، شماره 73: 33-7.

-      الوانی، سید مهدی، خانباشی، محمد و حسن بودلایی (1393). "تبیین مفهوم اپوخه در پژوهش‌های پدیدارشناختی و کاربرد آن در حوزه کارآفرینی"، فصلنامه راهبرد، سال 23، شماره 71: 241-217.

-      حسینی، زینب (1396). "شناسایی دلایل و چرایی تک‌فرزندی و پیامدهای احتمالی آن"، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جمعیت‌شناسی. دانشکده علوم اجتماعی.

-      حسینی چاووشی، میمنت، عباسی شوازی محمدجلال و حجیه‌بی‌بی رازقی نصرآباد (1395). تحولات باروری و بهداشت باروری در ایران، در عباسی شوازی و همکاران: بررسی تحولات و وضعیت جمعیت در جمهوری اسلامی ایران، تهران: موسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور.

-      خلج‌آبادی فراهانی، فریده (1391). هنجار،قصدوعملکردزنانومردانهمسردارساکنتهراندرخصوص تک‌فرزندی وعواملاجتماعیوفرهنگی تعیین‌کنندهآن، مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور.

-      خلج ‌بادی فراهانی، فریده و حسن سرایی (1395). "واکاوی شرایط زمینه ساز قصد و رفتار تک‌فرزندی در تهران (1395). فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، دوره 18، شماره 71: 58-29.

-      رازقی نصرآباد حجیه‌بی‌بی، محمد جلال عباسی شوازی و میمنت حسینی چاووشی (1393). "پدیدارشناسی زمان تولد اولین فرزند در بین زنان در تهران". مطالعات راهبردی زنان، سال 16، شماره 63: 95-57.

-      رازقی نصرآباد، حجیه‌بی‌بی (1395). "چگونگی تاثیرگذاری تحصیلات بر تأخیر در فرزندآوری؛ مطالعه کیفی در بین دانشجویان دانشگاه‌های تهران". راهبرد اجتماعی فرهنگی، شماره 191:20-167.

-      رشیدیان، آرش (1389). مطالعه شاخصهای چندگانه سلامت و جمعیت در ایران، تهران: وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی، معاونت بهداشت.

-      رضوی‌زاده، ندا، غفاریان الهه، و آمنه اخلاقی (1394) "زمینه‌های کم فرزند طلبی و تاخیر در فرزندآوری، مورد مطالعه زنان مشهد"، راهبرد فرهنگ، دوره 8، شماره 31: 98-73

-      ساطوریان، سید عباس، طهماسیان،کارینه و محمد رضا احمدی، ( 1393)."مقایسه مشکلات رفتاری کودکان در خانواده‌های تک‌فرزند و دو فرزند" علوم اجتماعی، سال 7، شماره 3: ۶۵- ۸۰

-      سردارپورگودرزی شاهرخ، درخشان پور فیروزه, صدر سیدسعید و محمدتقی یاسمی (1382). اختلال‌های رفتاری در کودکان خانواده‌های تک فرزند و چند فرزند شهر تهران، مجله روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران (اندیشه و رفتار)، دوره 9 شماره 1: 26-20.

-      سماکار، ندا (1390). "بررسی عوامل مؤثر بر نگرش به تک‏فرزندی زنان در آستانۀ ازدواج شهر تهران"، پایان‏نامۀ کارشناسی‏ ارشد جمعیت‏شناسی دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی.

-      شاه آبادی، زهرا، سرایی، حسن و فریده خلج آبادی فراهانی (1392) "نقش فردگرایی در قصد باروری زنان در شرف ازدواج )مطالعه موردی شهرستان نیشابور)" نامهانجمن جمعیت‌شناسیایران. دوره 8، شماره 16: 29-54

-      شیخی، محمد‌تقی (1394). جمعیت‌شناسی (مسائل و شاخص‌ها)، تهران: شرکت سهامی انتشار.

-      صانعی، الشرف السادات و نیکبخت نصرآبادی، علیرضا (1383)، روش شناسی تحقیقات کیفی در علوم پزشکی، تهران: انتشارات برای فردا.

-      عباسی شوازی، محمد جلال و حسینی چاوشی، میمنت. (1392). تحولات باروری در ایران در چهار دهه اخیر: کاربرد و ارزیابی روش فرزندان خود در برآورد باروری با استفاده از داده‌های سرشماری 1365، 1375، 1385 و 1390. پژوهشکده آمار، مرکز آمار ایران، تهران.

-      عباسی شوازی، محمدجلال و حسینی چاووشی، میمنت (1391). "تنظیم خانواده، باروری و تحول سیاست‌های جمعیتی در ایران". مجله معرفت در دانشگاه اسلامی، سال 15، شماره 3: 26- 8.

-      کاظمی‌پور، شهلا (1394). "بررسی نحوه نگرش جوانان در آستانه ازدواج و زنان همسردار 49-15 ساله نسبت به فرزندآوری و شناخت عوامل اقتصادی فرهنگی موثر بر آن"، تهران: پژوهشکده آمار.

-      مباشری محمود، علیدوستی معصومه، حیدری سور شجانی سعید، خسروی فرزین، خلفیان پوران، جلیلیان محسن (1392). "تعیین مهم ترین عوامل تأثیرگذار بر الگوی باروری خانواده‌های تک‌فرزند و بدون فرزند شهرستان شهرکرد"، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام، دوره 21، شماره 6 :۶۳-۷۰

-      معینی فر، مریم (1394). "بی فرزندی و تک‌فرزندی در ایران سال 1389"، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد جمعیت‌شناسی. دانشکده علوم اجتماعی. دانشگاه تهران.

-      معینی، مریم، پوررضا، ابوالقاسم و فاطمه ترابی (1391). "نقش عوامل اقتصادی و چانه زنی درون خانوار بر تقاضای فرزند دوم در ایران"، نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، سال هفتم، شماره 14: 113- 136.

-      وهابی، معصومه (1377) "بررسی رابطه بین تک‌فرزندی و چند فرزندی با انگیزه پیشرفت و احساس فشار روانی در دانش آموزان دختر دبیرستان‌های شهر تهران (پایان نامه دوره کارشناسی ارشد رشته روانشناسی عمومی)"، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن.

-      Ashworth, P. (1999). "Bracketing in Phenomenology: Renouncing Assumptions in Hearing about Student Cheating", Qualitative Studies in Education, 12 (6):707–21.

-      Bongaarts, J. (2002). "The End of Fertility Transition in the Developed World", Population and Development Review, 28:419-444.

-      Breton, D., and F. Prioux, (2009). The one-child family: France in the European context. Demographic Research", 20: 657-692.

-      Callan, V (1985). "Comparisons of Mothers of One Child by Choice with Mothers Wanting a Second Birth", Journal of Marriage and Family. 47(1): 155-164.

-      Creswell, J. C. (1998). Research Design: choosing among five traditions, Sage Publication.

-      Creswell, J.W. (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (2nd ed). Thousand Oaks, CA: Sage.

-      Fiori, F., Rinesi, F., Pinnelli, A. and S. Prati (2013). "Economic Insecurity and the Fertility Intentions of Italian Women with One Child", Population Research and Policy Review, 32 (3): 373-413.

-      Glaser, B. G. and Strauss, A. L. (1967). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Piscataway, New Jersey: Transaction.

-      Morse, J. M. (1994). "Designing funded qualitative research". In Denizin, N. K. & Lincoln, Y. S., Handbook of qualitative research (2nd Ed). Thousand Oaks, CA: Sage.

-      Osborne, j.(1994). "Some Similarities and Differences among Phenomenological and other Methods of Psychological Qualitative Research", Canadian Journal of Counselling (24): 79-91.

-      Van Manen, M. (1997). Researching Lived Experience: Human Science for an Action Senstive Pedagogy (2nd ed). London, Ontario, Canada: Althouse Press.

-      Kumari, M. (2010). Emergence of one child family norm in India, presented in the 1st Asian Population Conference, New Delhi, India.

-      McDonald, P., M. Hosseini-Chavoshi, and Abbasi-Shavazi, MJ. (2015). "Assessment of Iranian fertility trends using parity progression ratios", Demographic Research”, 32 (58):1581−1602.

-      Mynarska, M. (2008). "Fertility Choices in Poland: Quality, Quantity and Individualization”, Max Plank Institute for Demographic Research”. Population and Development Review, 35(4).

-      Tufford, L, P Newman (2012), "Bracketing in Qualitative Research", Qualitative Social Work, 11(1): 80-96.

-      Sobotka, T., V. Skirbekk, and D. Philipov (2010). "Economic Recession and Fertility in the Developed World: A Literature Review", European Commission, Directorate-General “Employment, Social Affairs and Equal Opportunities”, Unit E1-Social and Demographic Analysis, Vienna Institute Demography.