رابطه باروری و تحرک اجتماعی در ایران با استفاده از داده‌های سرشماری و طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد جمعیت‌شناسی، دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری مرکز آمار ایران

2 دانشیار جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران

3 استادیار جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران

چکیده

رابطه بین باروری و تحرک اجتماعی به ویژه بررسی فرضیاتی مبنی بر رابطه معکوس بین این دو مقوله، به اندازه‌ای حائز اهمیت است که در دهه‌های گذشته مطالعات متعددی به ویژه در قالب مطالعات پرینستون و ایندیاناپولیس در این خصوص شکل گرفت. در ایران نیز با توجه به بازنگری جامع سیاست‌های جمعیتی کشور در قالب «سیاست‌های کلی جمعیت»، شناخت صحیح، دقیق و جامع از تحولات و حرکات جمعیتی و عوامل مؤثر بر آن ضرورت یافته؛ به گونه‌ای که بررسی فرضیاتی نظیر اینکه "افراد از طبقه یا موقعیت اقتصادی و اجتماعی بالاتر، باروری پایین‌تری دارند" نیز از اهمیت بسزایی برخوردار گردیده است. در این تحقیق با بررسی داده‌های موجود، رابطه بین موقعیت اقتصادی و اجتماعی افراد با میزان باروری کل مورد مطالعه قرار گرفته و برای این منظور، تعداد 20 متغیر در ابعاد اقتصادی و اجتماعی تحرک اجتماعی در داده‌های مذکور شناسایی و تفاوت‌های میزان باروری کل به ازای هر یک از مقادیر این متغیرها مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج این تحقیق نشان داد "تحرک اجتماعی صعودی" در قالب ابعاد اقتصادی و اجتماعی، غالباً با میزان باروری کل طی سال‌های مورد بررسی «رابطه معکوس» دارد و بنابراین، شواهد قابل قبولی در جهت تأیید فرضیه مزبور برای ایران به دست آمد.

کلیدواژه‌ها


‒         سرایی، حسن و محمدحسین بحرانی (1386). "کاربرد نتایج سرشماری‌های عمومی در بررسی ساختار و تحولات قشربندی اجتماعی ایران"، نامه انجمن جمعیت شناسی ایران. شماره 3، (تابستان 1386)، صص 5 تا 29.

‒         عباسی شوازی، محمد جلال و میمنت حسینی چاوشی (1392). تحولات باروری در ایران در چهار دهه اخیر، کاربرد و ارزیابی روش فرزندان خود در برآورد باروری با استفاده از داده‌های سرشماری 1365 تا 1390، تهران: انتشارات پژوهشکده آمار.

‒         عباسی شوازی، محمد جلال (1378). "فواید واشکالات روش فرزندان خود در برآورد باروری با استفاده از داده‌های سرشماری"، فصلنامه جمعیت، شماره 29 و 30، (پاییز و زمستان 1378). صص 1 تا 21.

‒         عباسی شوازی، محمد جلال (1379). "ارزیابی روش فرزندان خود برای برآورد باروری در ایران با استفاده از داده‌های سرشماری 1365 و 1375"، نامه علوم اجتماعی، شماره 16، (پاییز و زمستان 1379). صص 105 تا 135.

‒         قرائی مقدم، امان الله (1381). مبانی جامعه‌شناسی، چاپ سوم، تهران: انتشارات ابجد.

‒         لوکاس، دیوید و پاول میر (1387). درآمدی بر مطالعات جمعیتی، (ترجمه حسین محمودیان)، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

‒         محزون، علی اکبر (1393). "بررسی تحولات فرزندآوری در ابعاد گوناگون اجتماعی، جمعیتی براساس سرشماری‌های 1385 و 1390"، فصلنامه جمعیت، شماره‌های 91 و 92، (بهار و تابستان 1394)، صص 95 تا 111.

‒         محزون، علی اکبر (1394). "تحرک اجتماعی و باروری در ایران: بررسی داده‌های سرشماری‌ها و طرح‌های هزینه و درآمد خانوار"، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جمعیت­شناسی، دانشگاه تهران: دانشکده علوم اجتماعی

‒         مرکز آمار ایران (1393 الف). راهنمای مأمور آمارگیری «طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی»، تهران: مرکز آمار ایران.

‒         مرکز آمار ایران (1393 ب). طرح نمونه‌گیری طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوار: دستورالعمل محاسبه وزن‌ها و برآوردها، تهران: مرکز آمار ایران.

‒         مرکز آمار ایران (1394). داده‌های خام طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوار. در دسترس از درگاه ملی آمار به آدرس: www.amar.org.ir

‒         مرکز آمار ایران (1394). داده‌های نمونه‌ای سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن 1385 و 1390. در دسترس از درگاه ملی آمار به آدرس: www.amar.org.ir

‒         نورالهی، طه (1379). برآورد سطح و الگوی باروری در ایران (با استفاده از روش فرزندان خود)، تهران: مرکز آمار ایران.

‒      Abbasi-Shavazi, M. J. (1997). "An assessment of the own-children method of estimating fertility by birthplace in Australia", Journal of the Australian Population Association, 14(2):167-185.

‒      Ajami, Ismail (1969). "Social Classes, Family Demographic Characteristics and Mobility in Three Iranian Villages", Sociologia Ruralis, 9(1):62–72.

‒      Berent, Jerzy (1952). "Social Mobility and Fertility", Population Studies, 5(3):244-260.

‒      Boyd, Monica (1973). "Occupational Mobility and Fertility in Metropolitan Latin America", Demography, 10(1):1-17.

‒      Cho, L. J., R. D. Retherford and M. K. Choe (1986). The Own-Children Method of Fertility Estimation, Honolulu: University of Hawaii Press.

‒      Hodgson, Dennis (1983). "Demography as social science and policy science", Population and Development Review, 9(1):1-34.

‒      Hope, Keith (1971). "Social Mobility and Fertility", American Sociological Review, 36(6): 1019-1032.

‒      Hull, H. Terence and Valerie J. Hull (1977). "The relation of economic class and fertility: An analysis of some Indonesian data", Population Studies, 31(1):43-57.

‒      Kasarda, John D. and John O. G. Billy (1985). "Social Mobility and Fertility". Annual Review of Sociology, 11:305-328.

‒      Perrucci, Carolyn Cummings (1967). "Social Origins, Mobility Patterns and Fertility",  American Sociological Review, 32(4):615-625.

‒      Sabagh, Georges and Charles Windle (1963). "Social status and family size of Iranian industrial employees", The Milbank Memorial Fund Quarterly, 41(4):436-443.

‒      Sobel, Mechael E. (1985). "Social Mobility and Fertility Revisited: Some New Models for the Analysis of the Mobility Effects Hypothesis", American Sociological Review, 50(5):699-712.

‒      Stevens, Gillian (1981). "Social mobility and fertility: two effects in one", American Sociological Review, 46(5):573-85.

‒      United Nations Population Fund (1993). Reading in Population Research Methodology. Vol. 3, Fertility Research. pp 1-29, New York.

‒      United Nations (1983). Manual X: Indirect Techniques for Demographic Estimation. Population Studies, No. 81, New York.

‒      Westoff, C. F. (1981). "Another Look at Fertility and Social Mobility", Population Studies, 35(1):132-135.

‒      Westoff, Charles F. (1953). "The Changing Focus of Differential Fertility Research: The Social Mobility Hypothesis", The Milbank Memorial Fund Quarterly, 31(1):24-38.

‒      Westoff, Charles F. (1954). "Differential Fertility in the United States: 1900 to 1952", American Sociological Review, 19(5):549-561.

‒      Wrong, Dennis H. (1958). "Trends in Class Fertility", The Canadian Journal of Economics and Political Science, 24(2):216-229.

‒      Zimmer, B. G. (1981). "The impact of social mobility on Fertility: A Reconsideration", Population Studies, 35(1):120-131.