بازتاب روابط خویشاوندی و اقتدار اعضای خانواده‌ی گسترده بر ساختارهای فعالیتی و فضاییِ عمارت‌های دوره‌ی قاجار (مطالعه‌ی موردی: عمارت امینی در قزوین)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تخصصی معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، ، دانشگاه آزاد اسلامی- واحد قزوین

2 دانشیار معماری، دانشگاه آزاد اسلامی- واحد تهران مرکزی

3 مربی گروه معماری دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی

چکیده

خانواده­ی گسترده در خانه­های سنتی ایران، با زندگی چندخانواده­ی خویشاوند درکنار یکدیگر بود. اقتدار که به­منزله­ی قابلیت تأثیر بردیگران برای انجام خواسته­های فردِ تصمیم­گیرنده است، بر ساختارهای فعالیتی و فضاییِ خانه­های این خانواده­ها­ی گسترده­ تأثیر می­گذاشت. هدف پژوهش، شناسایی ساختارهای فعالیتی و فضاییِ خانه­های اعیانی دوره­ ­قاجار می­باشد که مبتنی­ بر روابط خویشاوندی­ و اقتدار اعضای­خانواده­ شکل­ گرفته است. بنابراین سوال اصلی این­ست­ که روابط خویشاوندی و اقتدار اعضای خانواده چه اثراتی بر ساختارهای فعالیتی و فضایی خانه­های سنتی داشته است؟روش­ تحقیق، توصیفی-تحلیلی، تفسیری-تاریخی و پدیدارشناسانه می­باشند؛ بدین­ترتیب که با روش توصیفی- تحلیلی روابط خویشاوندی در عمارت­های قاجاری و عوامل موثر بر ایجاد اقتدار در نظام خانواده­ی سنتی ایرانی بررسی و سپس با روش تفسیری-تاریخی از میان منابع  موجود، به تبیین مصادیق این الگوها در نظام­­های فعالیتی و فضاییِ خانه­های سنتی پرداخته شده است. مصاحبه­های عمیقی نیز با اعضای خاندان امینی قزوین انجام پذیرفته که با روش پدیدارشناسانه، تأثیرات روابط­خویشاوندی و اقتدار میان اعضا بر نظام­های فعالیتی و فضای خانه­ی امینی تدقیق شده است. نتایج نشان می­دهند برخلاف تصور رایجِ نظام مردسری، زنان از اقتدار قابل توجهی در اندرونی برخودار بوده­اند؛ و اقتدار در میان زنان به­شکل سلسله­مراتب بوده که نظام فضایی خانه نیز براساس همین ویژگی ساماندهی می­شده است. همچنین نظام فضاییِ خانه، تأمین­کننده­ی انواع حریم فعالیت­های دسته­جمعی خانواده­های خویشاوند بوده است.

کلیدواژه‌ها


-      اتحادیه (نظام­مافی)، منصوره، بهمن فرمان (1391)، حکایت یک زن در زیر و بم روزگار. زندگینامه عزت­السلطنه نظام مافی (فرمانفرمائیان)، تهران: نشر تاریخ ایران.
-      اتحادیه (نظام­مافی)، منصوره؛ سیروس سعدوندیان (1362)، سیاق معیشت در عصر قاجار، تهران: نشر تاریخ ایران.
-      ارمغان، مریم (1393)، سیر تحول معماری داخلی و فرهنگ زندگی در عمارت­های اعیانی دوره­ی قاجار (کاخ­ها و خانه­های تهران)، رساله دکتری تخصصی معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
-      امینی، مریم؛ رفعت امینی، جلال امینی، جمال امینی و مهتاب خانزاده، (1398)، مصاحبه­ها­ی عمیق با نگارندگان.
-      آزاد ارمکی، تقی (1389)، جامعه ­شناسی خانواده ایرانی، تهران، سمت.
-      بالدران، مجید (1396)، دو بلبل روی شاخه­ های پسته، فرهنگ ادبیات شفاهی قزوین، چاپ پنجم، تهران: سایه­گستر.
-      بالدران، مجید (1397)، مصاحبه­ی عمیق با نگارندگان. قزوین.
-      بامداد، علی و سحر رستگار ژاله (1388)، مطالعه و شناخت حسینیه امینی­ها (قزوین)، شناخت معماری و بناهای تاریخی، گروه تاریخ معماری و مرمت، دانشگاه شهید بهشتی.
-      بنجامین، ساموئل گرین ویلر (1391)، ایران و ایرانیان در عصر ناصرالدین‌شاه، خاطرات نخستین سفیر ایالات­متحده­ی امریکا در ایران. ترجمه محمد حسین کردبچه. تهران: انتشارات اطلاعات.
-      بهادری، لیدا، فیروزه جدلی، الهه مظاهری و مژگان مومنان (1364)، مژگان، مرمت و احیاء حسینیه­ی امینی­ها، دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی.
-      پرهیزکاری، مهرزاد، زیر نظر محمدزاده، محمد. نادر. 1385، یادگار ماندگار، قزوین: اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان قزوین، قزوین، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان قزوین.
-      تاج­السلطنه (1371)، خاطرات تاج­السلطنه، به­کوشش منصوره اتحادیه، چاپ سوم، تهران: نشر تاریخ ایران.
-      تکمیل­همایون، ناصر (1398)، سخنرانی در مراسم نخستین سالگرد مرحوم استاد سید محمد دبیرسیاقی، قزوین.
جمشیدیها، غلامرضا؛ سهیلا صادقی فسایی،  و منصوره لولاآور (1392)، "نگرش جامعه­شناختی بر تأثیر فرهنگ  مدرن از منظر جنسیتی بر تحولات خانواده در تهران"، نشریةزندرفرهنگوهنر، دورة  5، شماره 2، صص 183-198.
-      خامنه­زاده، حنانه. (1396)، "مفهوم خلوت و چگونگی تحققِ آن در زیست-جهانِ خانه­ی ایرانی. مطالعه تطبیقی آن در خانه ایرانیِ ماقبل مدرن و خانه مدرن ایرانی"، نشریه­ی علمی­پژوهشی باغ­نظر، سال چهاردهم. 49: صص 40- 31.
-      دبیرسیاقی، محمد (1380)، سرشماری شهر قزوین، منابع سیرتاریخی شهرقزوین و بناهای آن، چاپ اول، قزوین: حدیث امروز.
-      ساروخانی، باقر (1384)، "زن، قدرت و خانواده پژوهشی در جایگاه زن در هرم قدرت در خانواده"، پژوهش زنان، دوره­ی 3، شماره­ی2، 50-29.
-      ستوده، هدایت­الله (1389)، "خانواده و خویشاوندی در گذر زمان"، فصلنامه­ی پژوهش اجتماعی، سال سوم، شماره نهم، صص 192-211.
-      سلطان­زاده، حسین (1372)، فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
-      سلطانی، مهدی (1390)، "الگوی ساختار خانواده مطلوب از دیدگاه اسلامی"، نشریه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال دوم، شماره سوم، تابستان 1390،  صص143-171
-      عاملی رضایی، مریم (1389)، سفر دانه به گل (سیر تحول جایگاه زن در نثر دوره قاجار (۱۲۱۰-۱۳۴۰ ق))، تهران: نشر تاریخ ایران.
-      عنایت، حلمیه و مجید موحد (1383)، "زنان و تحولات ساختاری خانواده در عصر جهانی سازی"، پژوهش زنان، دوره­ی 2، شماره 2، 166-153.
-      فرمانفرماییان، ستّاره (1378) دختر ایران، مترجم کیومرث پارسای. تهران: نشر سمیر.
-      کو لیور رایس، کلارا (1383)، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، مترجم اسدا... آزاد. تهران: نشر کتابدار.
-      کیائی، مهدخت (1397)، بازتاب تحولات گفتمان جنسیتی دوره­ی قاجار بر انعطاف­پذیری نظام­های فعالیتی و فضایی خانه­های اعیانی (مطالعه­ی موردی: خانه­های اعیانی قزوین)، رساله­ی دکتری تخصصی معماری، دانشگاه آزاد اسلامی قزوین.
-      کیائی، مهدخت؛ سلطان زاده، حسین؛ ارمغان، مریم؛ حیدی، علی اکبر (1398)، "بازتاب تحول گفتمان جنسیتی دورۀ قاجار بر نظام­های فعالیتی و فضایی خانه­های اعیانی (مطالعۀ موردی: خانه­های اعیانی قزوین)"، پژوهش­های انسان­شناسی ایران، دوره 8، شماره 1 بهار و تابستان 1397 ، صص 73 -51.
-      گلریز، محمدعلی (1382)، مینودر یا «باب­الجنه»، قزوین. چاپ دوم. قزوین: انتشارات طه.
-      گیدنز، آنتونی (1374)، جامعه شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران: نی.
-      مزداپور، کتایون (1389)، "بررسی چند اصطلاح فارسی میانه دربارة خانواده"، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی زبان شناخت، سال اول، صص 11-22.
-      معتمد امینی، حورا (1398)، مصاحبه­ی عمیق با نگارندگان.
-      مهرآبادی، میترا (1379)، زن ایرانی به روایت سفرنامه نویسان فرنگی، تهران: آفرینش (و) روزگار.
-      نجمی، ناصر (1375)، تهران در یک‌صد سال پیش، چاپ دوم. تهران: انتشارات ارغوان.
-      نورمحمدی، مهدی (1383) سرآغاز عکاسی در قزوین، قزوین: حدیث امروز.
-      ورجاوند، پرویز (1377)، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین. دفتر نخست: جغرافیا و محیط‌زیست. نام و تاریخ، تهران: نشر نی.
-      ورجاوند، پرویز  (1377)، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین. دفتر دوم: فرهنگ سرزمین قزوین نگرشی بر موقعیت. جمعیت، مردم‌شناسی، زبان و سرایندگان و پیشینه دانش و هنر، تهران: نشر نی.
-      ورجاوند، پرویز (1377)، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین. دفتر سوم: سازمان حکومتی، نهادها و اوضاع اقتصادی و کوشش‌های فرهنگی خاندان‌های قزوین، تهران: نشر نی.
-      ورمقانی، حسنا، حسین سلطان­زاده و مزین دهباشی­شریف (1394)، "رابطه­ی جنسیت و فضا در عرصه­های خصوصی و عمومی دوره­ی قاجار" نشریه­ی علمی­پژوهشی باغ­نظر، سال دوازدهم. 37: صص 40- 29.
-      Donovan J. (2001), Feminist Theory. New York: The Continuum International Publishing Group.
-      Theodorson, George A. and Teodorson, Achilles G.  (1969), A Modern Dictionary of Sociology, New York: Crowell.
-      Turner J. H. (1991), The Structure of Sociological Theory, Belmont. California: Wadsworth.
-      Rapoport, Amos. (2003), Cultura, Arquitectura Y Diseñ, Barcelona: Copisteria Miracle S.A.