تک‌فرزندی و تعیین‌کننده‌های آن در ایران

نویسندگان

1 دانشیار جمعیت‌شناسی دانشگاه مازندران و محقق افتخاری دانشگاه وایکاتو نیوزیلند و غرب سیدنی استرالیا

2 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، گروه علوم اجتماعی دانشگاه مازندران، بابلسر

10.22034/jpai.2020.243926

چکیده

در این تحقیق، الگوها و تعیین‌کننده‌های مرتبط با "تک‌فرزندی" را مورد مطالعه قرار داده‌ایم که به‌عنوان یکی از عمده‌ترین جنبه‌های فرآیند موسوم به "تغییر شکل ویژگی‌های جمعیت‌شناختی" در جوامع معاصر محسوب می‌شود. پژوهش‌های اندکی در ایران بر موضوع تک‌فرزندی متمرکز شده‌اند که آنها نیز عمدتا به تک‌فرزندی در چارچوب پدیده کم‌فرزندی پرداخته‌اند. تحقیق حاضر، نه‌تنها جزو معدود تحقیقاتی است که موضوع تک‌فرزندی را کانون توجه قرار داده، بلکه در زمره نخستین تحقیقاتی است که به‌طور همزمان هر دو بعد  "باروری تحقق یافته" معطوف به متاهلین  "دارای 1 فرزند" و بعد "باروری مطلوب" معطوف به متاهلین "خواهان 1 فرزند"  را مطالعه می‌کند. نمونه تحقیق حاضر را 2557 نفر مردان و زنان ازدواج‌کرده 30 ساله به‌بالا در نقاط شهری و روستایی شهرستان‌های منتخب ایران تشکیل می‌دهند. مطابق یافته‌ها، نه تنها الگوی تک‌فرزندی چندان مورد اقبال عمومی و پذیرفتنی نیست، بلکه نسبت متاهلین "خواهان 1 فرزند" به میزان نیمی از نسبت متاهلینی است که "دارای 1 فرزند" هستند. نتایج نشان می‌دهد در جامعه معاصر ما، تک‌فرزندی نه به‌عنوان یک الگوی موردانتظار و خواسته ذهنی افراد و خانواده‌ها، بلکه عمدتا متاثر از تعیین‌کننده‌های خارج از ذهنیت و خواست آنان و تحت تاثیر شرایط اقتصادی اجتماعی است. برهمین اساس، اجرای برنامه‌ریزی‌های مناسب و سیاستگذاری‌های کلان در زمینه برطرف کردن دغدغه‌ها و دشواری‌های فرزندآوری به‌ویژه در عرصه فرصت‌های شغلی و اقتصادی به‌منظور محقق کردن پتانسیل‌های امیدوارکننده حدجایگزینی باروری در بین افراد و خانواده‌ها ضروری و اجتناب‌ناپذیر است.

کلیدواژه‌ها


-      خلج آبادی فراهانی، فریده و سرایی، حسن. (1392). قصد تک‌فرزندی و تعیین‌کننده‌های آن در زنان و مردان در شرف ازدواج در تهران. فصلنامه مطالعات جمعیتی. سال اول. شماره 1.ص 61-85.
-      خلج آبادی فراهانی، فریده و سرایی، حسن. (1395). واکاوی شرایط زمینه‌ساز قصد و رفتار تک‌فرزندی در تهران. مطالعات راهبردی زنان. ش 71. ص 29-58.
-      فکری کیا، رامین و پژهان، علی. (1394). بررسی ویژگی‌های جمعیتی و اقتصادی خانوار‌های تک‌فرزندی در ایران در سرشماری سال 1390. فصلنامه­ی پژوهش اجتماعی. ش 28. ص 169-186.
-      سووی، آلفرد (1357)، مالتوس و دو مارکس، ترجمه صدقیانی، ابراهیم، تهران: انتشارات امیر کبیر.
-      مباشری، محمود؛ علیدوستی، معصومه؛ سورشجانی، سعید حیدری؛ خسروی، فرزین؛ خلفیان، پوران و جلیلیان، محسن. (1392). تعیین مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر الگوی باروری خانواده‌های تک‌فرزند و بدون فرزند شهرستان شهرکرد در سال 1392. مجله علمی پژوهشیدانشگاه علوم پزشکی ایلام. ش 6. ص 63-70.
-      مک کین، بیل. (1382). تاملی درباره‌ی خانواده تک‌فرزندی. سیاحت غرب. آذر. شماره 6. ص 28-38.
-      Basu, A. M.& Desai, S. (2016) Hopes, dreams and anxieties: India'sone-child families, Asian Population Studie, 12(1): 4-27, DOI:10.1080/17441730.2016.1144354
-      Becker, G. S. (1960). An economic analysis of fertility.In Demographic and Economic Change in Developed Countries, Columbia University Press.
-      Blake, J. (1981). The Only Child in America: Prejudice versus Performance. Population and Development Review, 1(1): 43-54.
-      Caldwell, J. (1976), “Towards a Restatement of Demographic Transition Theory”, Population and Development Review, 18(2): 211-242.
-      Foroutan, Y. (2019), Cultural analysis of Half-Century Demographic Swings of Iran: The Place of Popular Culture, Journal of Ethnic and Cultural Studies, 6(1):77-89.
-      Foroutan, Y. (2019), Formation of Gender Identity in the Islamic Republic of Iran: Does Educational Institution Matter? Journal of Beliefs & Values: Studies in Religion & Education, 40(1):1-18.
-      Foroutan, Y. (2020), Ethnic or Religious Identities?: Multicultural Analysis in Australia from Socio-Demographic Perspective, Journal of Ethnic and Cultural Studies,  7(1): 1-14. DOI: http://dx.doi.org/10.29333/ejecs/280
-      Jing, Q. & Wan, CH. & Over, R. (1987). Single-Child Family in China: Psychological Perspectives. International Journal of Psychology, 22(1): 127-138.
 DOI:10.1080/00207598708246773
-      Lesthaeghe, R. J. (2007). Second Demographic Transition. John Wiley & Sons, Ltd.
-      Pradhan, I.& T.V. Sekher (2014). Single-Child Families in India: Levels,Trends and Determinants, Asian Population Studies, 10(2):163-175.
 DOI: 10.1080/17441730.2014.909962
-      Van de Kaa, D. J. (1987). Europe's second demographic transition. Population Bulletin, 42(1):1-59.