تأثیر متغیر‌های جمعیتی بر برآورد مصارف آب کشاورزی در ایران (بازه زمانی 1386 تا 1393)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای جمعیت شناسی، دانشگاه تهران

2 استاد گروه جمعیت شناسی، دانشگاه تهران

3 دانشیار گروه مهندسی منابع آب، دانشگاه تربیت مدرس

4 استادیار گروه جمعیت شناسی، دانشگاه تهران

چکیده

در نظریات جدید جمعیت ­شناسی محیط زیستی، علاوه بر اندازه جمعیت، ترکیب جمعیتی از جمله ترکیب سنی و جنسی، ترکیب تحصیلی و معیشتی نیز از دیگر عوامل شناخته شده‌ای­ است که بر رفتار جمعیت با محیط زیست پیرامونش تأثیر می­گذارد. این پژوهش بر آن است تا با الهام از این نظریات، تفاوت‌های موجود در مصارف آب کشاورزی در شهرستان‌های کشور را بر اساس متغیرهای مختلف جمعیتی تبیین نماید. داده‌های موردنیاز  پژوهش، از تلفیق سه بانک اطلاعاتی) سرشماری عمومی نفوس و مسکن، سرشماری عمومی کشاورزی، و آماربرداری سراسری منابع و مصارف آب کشور)، براساس واحد شهرستان، بدست آمده و با روش مدلسازی معادلات ساختاری به روش حداقل مربعات جزئی، تجزیه و تحلیل شده است. نتایج حاکی است که هرچند متغیر اندازه جمعیت و خانوار، اصلی‌ترین متغیر جمعیتی تأثیرگذار بر مصارف آب کشاورزی بوده است،‌ اما ترکیب معیشتی، ترکیب جنسی و نسبت وابستگی سنی جامعه روستایی و سطح تحصیلات بهره­ برداران بخش کشاورزی نیز به طور مستقیم یا به واسطه متغیرهای سطح اراضی و ترکیب الگوی کشت، بر مصارف آب کشاورزی تأثیرگذار بوده ­اند.

کلیدواژه‌ها


ابراهیم­پور، محسن. (1382). تغییرات جمعیت روستایی ایران و رابطه آن با مؤلفه­های توسعه در چند دهه اخیر. فصلنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال سیزدهم، شماره 50-51.
ابراهیم­پور، محسن. (1385). تبیین رابطه بین اندازه واحدهای بهره برداری کشاورزی و شاخص عمقی شدن کشت در ایران با تاکید بر جامعه روستایی. روستا و توسعه. دوره 9. شماره 1. صص 21-49.
سرایی، حسن. (1388). روش­های مقدماتی تحلیل توزیع و ترکیب سنی جمعیت با تاکید بر ترکیب سنی جمعیت. تهران. دانشگاه علامه طباطبایی.
عباسی شوازی، محمد جلال، پور اصغر سنگاچین، فرزام، ربابه سادات رازقی، (1396)، "جمعیت، منابع و محیط زیست". در محمدجلال عباسی شوازی و دیگران، تحولات و وضعیت جمعیت در جمهوری اسلامی ایران، موسسه ملی مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور، تهران.
مدوز، د. راندرز، ی. مدوز، د. (1388). محدودیت­های رشد (به­هنگام شده پس از سی سال). (ترجمه فرزام پوراصغر سنگاجین و علی حبیبی). مؤسسه آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه­ریزی. تهران.
مرکز آمار ایران (1391).  نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1390. برگرفته از درگاه اینترنتی مرکز آمار ایران.
مرکز آمار ایران (1394). نتایج سرشماری عمومی کشاورزی 1393. برگرفته از درگاه اینترنتی مرکز آمار ایران.
شرکت مدیریت منابع آب ایران (1397). نتایج دومین طرح آماربرداری سراسری منابع و مصارف آب سطحی و زیرزمینی ایران (1386-1390)، برگرفته از درگاه اینترنتی دفتر مطالعات پایه شرکت مدیریت منابع آب ایران.
مرکز آمار ایران (1398). صفحه تقسیمات کشوری. تعاریف. برگرفته از درگاه ملی آمار.
مسگران محسن، آزادی پویا. (1397). برنامه ملی سازگاری با کم­آبی در ایران، (ترجمه الهام رستم­آبادی سلفی). امور اقتصاد مقاومتی و شورای اقتصاد سازمان برنامه و بودجه کشور.
هیر،ج. هالت، ت. رینگل، ک. سارستد، م. (1398). مدلسازی معادلات ساختاری کمترین مربعات جزئی (PLS-SEM). (ترجمه عادل آذر و رسول غلامزاده). انتشارات نگاه دانش. تهران.
ویکس، ج. (1395). جمعیت مقدمه­ای بر مفاهیم وموضوعات. (ترجمه الهه میرزایی). مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور. تهران.
وزارت نیرو (1394). گزارش وضعیت برنامه‌های بخش آب و آب و فاضلاب و سیمای آینده. گروه آمار و اطلاعات دفتر فناوری اطلاعات وزارت نیرو.
Boserup, E. (1965). The Conditions of Agricultural Growth: The Economics of Agrarian Change under Population Pressure. London, G. Allen and Unwin; Chicago: Aldine.
Boserup, E. )1981). Population and Technological Change: A Study of Long-term Trends. Chicago: University of Chicago Press.
Curran, S. R., & de Sherbinin, A. (2004). Completing the picture: the challenges of bringing “consumption” into the population–environment equation. Population & Environment, 26(2), 107-131.
Ehrlich, P. (1970). The population bomb. New York Times, 47.
Ehrlich, P. R., & Holdren, J. P. (1971). Impact of population growth. Science, 171(3977), 1212-1217.
Ehrlich, P. R., Ehrlich, A. H., & Daily, G. C. (1993). Food security, population and environment. Population and Development Review, 19(1): 1-32.
Falkenmark, M., Lundqvist, J., & Widstrand, C. (1989). Macro‐scale water scarcity requires micro‐scale approaches. Natural Resources Forum 13(4): 258-267.
Fayyad, U., Piatetsky-Shapiro, G., & Smyth, P. (1996). From data mining to knowledge discovery in databases. AI magazine, 17(3), 37-54
Forouzani, M., & Karami, E. (2011). Agricultural water poverty index and sustainability. Agronomy for Sustainable Development, 31(2), 415-431.
Gorunescu, F. (2011).  Data Mining: Concepts, models and techniques (Vol. 12). Springer Science & Business Media.
Hair Jr, J. F., Sarstedt, M., Hopkins, L., & Kuppelwieser, V. G. (2014). Partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM). European Business Review. 26(2): 106-121.
Hunter, L. M. (2000). The environmental implications of population dynamics. Rand Corporation.
Keilman, N. (2003). Biodiversity: The threat of small households. Nature, 421(6922), 489-490.
Kristensen, P. (2004). The DPSIR framework. National Environmental Research Institute, Denmark, 10.
Kummu, M., Ward, P. J., de Moel, H., & Varis, O. (2010). Is physical water scarcity a new phenomenon? Global assessment of water shortage over the last two millennia. Environmental Research Letters, 5(3), 034006.
Lutz, W., Muttarak, R., & Striessnig, E. (2014). “Universal education is key to enhanced climate adaptation”. Science, 346(6213), 1061-1062.
Lutz, W., & Striessnig, E. (2015). “Demographic aspects of climate change mitigation and adaptation”. Population Studies, 69(sup1), S69-S76.
MacKellar, F. L., Lutz, W., Prinz, C., & Goujon, A. (1995). “Population, households, and CO2 emissions”. Population and Development Review, 21 (4): 849-865.
MacKellar, F. L., Lutz, W., McMichael, A. J., & Suhrke, A. (1998). Population and climate change. In: Human Choice and Climate Change - Volume 1: The Societal Framework. Eds. Rayner, S. & Malone, E.L., Columbus: Battelle Press.
Madani, K. (2014). Water management in Iran: what is causing the looming crisis?. Journal of environmental studies and sciences4(4), 315-328.
Madani, K., AghaKouchak, A., & Mirchi, A. (2016). Iran’s Socio-economic Drought: Challenges of a Water-Bankrupt Nation. Iranian Studies, 49(6), 997-1016.
Martin, N. (1999). Population, Households and Domestic Water Use in Countriesof the Mediterranean Middle East (Jordan, Lebanon, Syria, the West Bank, Gaza and Israel), International Institute for Applied Systems Analysis(IIASA), Interim Report IR-99-032,1999. Online at http://www.iiasa.ac.at/Publications/Documents/IR-99-032.pdf as of April 7, 2005.
Malthus, T. R. (1888 [First Edition: 1798]). An essay on the principle of population: or, A view of its past and present effects on human happiness. Reeves.
McNicoll, G. and Cain, M. (1990), Rural Development and Population. Oxford: Oxford University Press.
Meadows, D. H., Meadows, D. L., Randers, J., & Behrens, W. W. (1972). The Limits to Growth, , Universe Books, New York
Meadows, D. H., Meadows, D. L., & Randers, J. (1992). Beyond the limits: global collapse or a sustainable future. Earthscan Publications Ltd.
Motiee, H., Monouchehri, G. H., & Tabatabai, M. R. M. (2001). Water crisis in Iran, codification and strategies in urban water. In Proceedings of the Workshops held at the UNESCO Symposium, Technical documents in Hydrology No. 45, Marseille, June 2001 (pp. 55-62).
OhIsson, L. (2000). Water conflicts and social resource scarcity. Physics and Chemistry of the Earth, Part B: Hydrology, Oceans and Atmosphere, 25(3), 213-220.
Ringle, C. M., Wende, S., and Becker, J.-M. (2015). SmartPLS 3. Boenningstedt: SmartPLS GmbH, http://www.smartpls.com.
Rockström, J., Falkenmark, M., Karlberg, L., Hoff, H., Rost, S., & Gerten, D. (2009). Future water availability for global food production: the potential of green water for increasing resilience to global change. Water Resources Research45(7). W00A12
Seckler, D. W. (1998).  World water demand and supply, 1990 to 2025: Scenarios and issues (Vol. 19). Iwmi.
Stephenson, J., Crane, S. F., Levy, C., & Maslin, M. (2013). Population, development, and climate change: links and effects on human health. The Lancet382(9905), 1665-1673.
World Water Assessment Programme. 2009. The United Nations World Water Development Report 3: Water in a Changing World. Paris: UNESCO, and London: Earthscan.