ناامنی اقتصادی و باروری: مطالعه موردی زنان دارای همسر شهرستان سنندج

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه جمعیت‏شناسی دانشگاه تهران و محقق در مؤسسه سیاست‏های عمومی دانشگاه ملی استرالیا

2 دانشجوی دکترای جمعیت‏شناسی دانشگاه تهران

چکیده

باروری زیر سطح جانشینی و ایده‌‌آل‌های فرزندآوری پایین از ویژگی‏های شایع جامعه کنونی ایران از جمله استان کردستان است. در پاسخ به این تحولات جمعیتی، در سال‏های اخیر سیاست‏های افزایش جمعیت مورد توجه قرار گرفته، و اجرای موفق این برنامه‏ها و سیاست‏ها مستلزم شناخت عمیق دلایل باروری پایین است. نظریات مختلفی رفتارهای باروری را از دیدگاه اقتصادی نگریسته، و سطح باروری پایین را ناشی از شرایط ناامن اقتصادی و واکنشی به فاصله بین واقعیات و انتظارات اقتصادی دانسته‏اند. به‏طور ویژه، طرفداران نظریه اجتناب از خطر، تأخیر در فرزندآوری را مکانیسم مدیریت رفتاری افراد با توجه به شرایط و یا انتظارات اقتصادی خویش دانسته‏اند. هدف این مقاله، بررسی تأثیر ناامنی اقتصادی بر رفتار و ایده‏آل باروری زنان دارای همسر در خانوارهای شهری و روستایی سنندج است. داده‏های مطالعه حاصل پیمایشی است که در پاییز 1393 به‏کمک پرسشنامه ساخت‏یافته از 534 خانوار نمونه جمع‏آوری گردید. یافته‏های مطالعه حاکی از تأثیر معنی‏دار ناامنی اقتصادی بر رفتار و ایده‏آل باروری پایین زنان است. طبق نتایج چندمتغیره، با وجود نقش تعدیل‏کننده متغیرهای تحصیلات، فاصله بین واقعیات و انتظارات اقتصادی و سن زنان، تأثیر معنی‏دار ناامنی اقتصادی بر باروری همچنان پایدار بوده است. نتیجه سیاستی مقاله این است که در تدوین و اعمال سیاست‏های تسهیل فرزندآوری توجه به ویژگی‏های اقتصادی زوجین در سنین باروری ضروری است.

کلیدواژه‌ها


بریس، نیکلا، کمپ، ریچارد و رزمری سنلگار (1384). تحلیل داده‏های روانشناسی با برنامه اس پی اس اس، (ترجمه خدیجه علی آبادی و علی صمدی)، تهران: نشر دوران.

پوراصغر سنگاچین، فرزام، صالحی، اسماعیل و مرتضی دیناروندی (1391). "سنجش سطح توسعه‏یافتگی استان‏های کشور ایران با رویکرد تحلیل عاملی"، آمایش سرزمین، دوره چهارم، شماره 2، صص 26- 5.

حبیب­پور، کریم و رضا صفری (1388). راهنمای جامع کاربرد SPSS در تحقیقات پیمایشی، چاپ پنجم، تهران: مؤسسه راهبرد پیمایش.

حسین‏زاده، جواد و عزیزالله فرهادی (1393). "سیمای استان‏های کشور از نگاه حساب‏های منطقه‏ای در سال 1390"، آمار، شماره 5، صص 39- 35.

حسینی، حاتم (1383). درآمدی بر جمعیت­شناسی اقتصادی- اجتماعی و تنظیم خانواده، چاپ دوم، همدان: دانشگاه بوعلی سینا.

خانی، سعید و حسین ضرغامی (1392). "بررسی روند نرخ بیکاری در استان کردستان طی سال‏های 85- 1375؛ با تأکید بر جوانان"، فصلنامه مطالعات جامعه‏شناختی جوانان، سال چهارم، شماره 11، صص 80- 65.

خانی، سعید، راغفر، حسین و اسعد خانی (1391). "تحولات ساختار سنی جمعیت ایران؛ احتمال افزایش بیکاری و اثرات آن بر امنیت ملّی"، مقاله ارائه شده در ششمین همایش ملی انجمن جمعیت‏شناسی ایران، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی، 18 و 19 آبان 1391.

رضائی، مهدی، پرتوی، لطیف و احمد محمدپور (1394). "مدرنیزاسیون، خانواده و تجربه گذار جمعیت‏شناختی در کردستان"، نامه انجمن جمعیت‏شناسی ایران، سال هشتم، شماره 16، صص 167- 139.

سازمان مدیریت و برنامه­ریزی کردستان (1387). گزارش اقتصادی و اجتماعی استان کردستان در سال 1385،استانداری کردستان.

سرایی، حسن(1394). "بازتولید جمعیت ایران: وضع موجود و ملاحظاتی درباره سیاستگذاری"، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 68، صص 34- 1.

سرایی، حسن (1381). روش‏های مقدماتی تحلیل جمعیت؛ با تأکید بر باروری و مرگ‏ومیر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

شیدانی، رضا (1392). بررسی عوامل مؤثر بر گرایش به خواست فرزندان کمتر در میان زنان 49- 15 ساله دارای همسر ساکن در شهر تهران، پایان‏نامه کارشناسی ارشد جمعیت‏شناسی، دانشگاه تهران: دانشکده علوم اجتماعی.

صیدایی، سیّداسکندر، بهاری، عیسی و امیر زارعی (1390). "بررسی وضعیت اشتغال و بیکاری در ایران طی سال‏های 1389- 1335"، راهبرد، شماره 25، صص 247- 216.

عباسی شوازی، محمد جلال و میمنت حسینی چاووشی (1392). روند و سطح باروری طی چهار دهه اخیر در ایران: کاربرد روش فرزندان خود در برآورد باروری در سرشماری‌های 1365 و 1390، گزارش تحقیقاتی، پژوهشکده آمار، مرکز آمار ایران.

عباسی شوازی، محمد جلال و عباس عسکری ندوشن (1384). "تغییرات خانواده و کاهش باروری در ایران"،  نامه علوم اجتماعی، شماره 25، صص 76- 25.

فتحی، الهام (1388). "بررسی روند تحولات 40 ساله اشتغال در ایران با تأکید بر آمارهای جنسیتی"، در مجموعه مقالات چهارمین همایش انجمن جمعیت‏شناسی ایران؛ جمعیت، برنامه‏ریزی و توسعه پایدار، 14 و 15 اسفند ماه 1386، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران.

فطرس، محمد حسن و محمود بهشتی‏فر (1385). "تعیین سطح توسعه‏یافتگی استان‏های کشور و نابرابری بین آن‏ها طی سال‏های 1373 و 1383"، نامه اقتصادی، جلد 2، شماره 2، صص 122- 101.

کلانتری، صمد و محمد گنجی (1384). "شاخص‏های توسعه اجتماعی و اقتصادی در ایران"، مجلهاطلاعات سیاسیواقتصادی، شماره 211 و 212.

گِر، تدا. رابرت (1377). چرا انسان­ها شورش می­کنند، (ترجمه علی مرشدی­زاده)، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

محمدپور، احمد و محمد تقی ایمان (1387). "بازسازی معنائی پیامدهای تغییرات اقتصادی در منطقه اورامان تخت کردستان ایران: ارائه یک نظریه زمینه‏ای"، فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، سال هفتم، شماره 28، صص 213- 191.

محمدزاده، حسین و سعید خانی (1394). "چالش‏های اقتصادی- اجتماعی جوانان و ایده‏آل‏های خانواده (مطالعه موردی افراد 29- 15 ساله شهر سنندج)"، فصلنامه مطالعات جامعه‏شناختی جوانان، سال ششم، شماره 18، صص 148- 127.

محمودیان، حسین و مرجان رشوند (1390). "مشارکت زنان در نیروی کار در ایران: سطح، روند و عوامل اجتماعی و جمعیتی مرتبط"، نامه انجمن جمعیت‏شناسی ایران، سال ششم، شماره 12، صص 141- 122.

محمودیان، حسین، محمدپور، احمد و مهدی رضائی (1388). "زمینه­های کم­فرزندآوری در استان کردستان: مطالعه موردی شهر سقز"، نامه انجمن جمعیت­شناسی ایران، سال چهارم، شماره 8، صص 122- 85.

مردان­تبار، حسام (1391). "جایگاه اقتصادی ایران در جغرافیای جهانی تورم؛ ایران در باشگاه دو رقمی­ها"، فصلنامه تازه­های اقتصاد، شماره 136، صص 171- 170.

مرکز آمار ایران (1391). گزیده نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390.

مرکز آمار ایران (1390). نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهرستان سنندج، دفتر آمار و اطلاعات استانداری.

مرکز آمار ایران (1390). فرهنگ آبادی‏های استان کردستان سال 1390،دفتر آمار و اطلاعات استانداری.

مرکز آمار ایران (1390). سالنامه آماری کردستان 1390.

مرکز آمار ایران (1385). نتایج کلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385 کل کشور.

مرکز آمار ایران (1385). نتایج کلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان کردستان.

مرکز آمار ایران. نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال­های 1390- 1375 استان کردستان.

مرکز تحقیقات استراتژیک (1386). خلاصه مدیریتی گزارش تحقیقاتی ویژگی‏های استان‏های کشور، 1385- 1383، مجمع تشخیص مصلحت نظام، معاونت پژوهش‏های اقتصادی.

معینی، سیّد رضا و علی پایدارفر (1376). "روند تکوینی شاخص نوگرایی و سنجش آن با نسبت باروری"، فصلنامه جمعیت، شماره 19 و 20، صص 112- 97.

معینی، مریم، پوررضا، ابوالقاسم و فاطمه ترابی (1391). "نقش عوامل اقتصادی و چانه‏زنی درون خانوار بر تقاضای فرزند دوم در ایران"، نامه انجمن جمعیت‏شناسی ایران، سال هفتم، شماره 14، صص 136- 113.

میرزایی، محمد (1378). "نوسانات تحدید موالید در ایران"، فصلنامه جمعیت، شماره 29 و 30، صص 58- 30.

نشریه آینده­نگر (1391). "دیباچه: ده نکته درباره بازار کار و بیکاری در ایران"، شماره سیزدهم، نشریه اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی.

Abbasi-Shavazi, M. J. (2000) “Effects of Marital Fertility and Nuptiality on Fertility Transition in the Islamic Republic of Iran”, Working Papers in Demography, No. 84, the Australian National University.

Abbasi-Shavazi, M. J., and P. McDonald (2007) “Family Change in Iran: Religion, Revolution, and the State”, in: Jayakody R, Thornton A, Axinn W (Eds), International Family Change: Ideational Perspectives. Taylor and Francis Group, LLC, Boca Raton, FL, Pp. 177-198.

Abbasi-Shavazi, M. J., and F. Torabi (2012) “Female Education and Fertility in Islamic Countries”, in H. Groth, and A. Sousa-Poza (eds.), Population Dynamics in Muslim Countries: Assembling the Jigsaw. Heidelberg: Springer.

Abbasi-Shavazi, M. J., McDonald, P., and M. Hosseini-Chavoshi (2009a) The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction, New York: Springer.

Abbasi-Shavazi M. J., Morgan, P., McDonald, P., and M. Hosseini-Chavoshi (2009b) “Family Change and Continuity in Iran: Contraceptive Use before First Pregnancy”, Journal of Marriage and Family, 71: 1309-1324.

Abbasi-Shavazi, M. J., McDonald, P., and M. Hosseini Chavoshi (2003) “Changes in Family, Fertility Behavior and Attitudes in Iran”, Working Paper in Demography, No. 88, the Australian National University, Canberra.

Aghajanian, A. and A. H. Mehryar (1999) “Fertility Transition in the Islamic Republic of Iran, 1976-1996”, Asian-Pacific Population Journal, 14: 1, Pp. 21-42.

Anxo, D., Bosch, G., and J. Rubery (2010) “Shaping the Life Course: A European Perspective”, In D. Anxo, G. Bosch, & J. Rubery (eds.), the Welfare State and Life Transitions: A European Perspective (Pp. 1-70).

Beck, U. (1999) World Risk Society, Malden Mass: Polity Press.

Becker, G. S. (1960) “An Economic Analysis of Fertility”, In National Bureau of Economic Research (Ed.), Demographic and Economic Change in Developed Countries, Pp. 209-240, Princeton, NJ: Princeton University Press.

Bernardi, L., Klarner, A., and H. von der Lippe (2008) “Job Insecurity and the Timing of Parenthood: A Comparison between Eastern and Western Germany”, European Journal of Population, 24: 287-313.

Bernardi, L., Keim, S., and H. von der Lippe (2007) “Social Influences on Fertility: A Comparative Mixed Methods Study in Eastern and Western Germany”, Journal of Mixed Methods Research, 1(1), 23-47.

Bhaumik, S. K., and J. B. Nugent (2005) “Does Economic Uncertainty Affect the Decision to Bear Children: Evidence from East and West Germany”, William Davidson Institute Working Papers Series wp788, University of Michigan.

Blossfeld, H. P., Mills, M., Klijzing, E., and K. Kurz (eds.) (2005) Globalization, Uncertainty, and Youth in Society, New York: Rutledge.

Chesnais, J. C. (2000) “Determinants of below Replacement Fertility”, Population Bulletin of the United Nations, 1999 (40/41), 126-136.

Easterlin, R. A. (1976) “The Conflict between Aspiration and Resources”, Population and Development Review 2: 418-425.

Fiori, F., Rinesi, F., Pinnelli, A., and S. Prati (2013) “Economic Insecurity and the Fertility Intentions of Italian Women with One Child”, Population Research and Policy Review, 32(3): 373-413.

Freedman, D. (1976) “Fertility, Aspirations, and Resources: A Symposium Hypothesis: Introduction”, Population and Development Review, 2(3/4): 411-415.

Hoodfar, H., and S. Assadpour (2000) “The Politics of Population Policy in the Islamic Republic of Iran”, Studies in Family Planning, 31(1): 19-34.

Hosseini-Chavoshi, M., McDonald, P., and M. J. Abbasi-Shavazi (2006) “The Iranian Fertility Decline, 1981-1999: an Application of the Synthetic Parity Progression Ratio Method”, Population, 61(5-6):701-718.

Jackson, N. (2002) “The Higher Education Contribution Scheme: a HECS on the Family”, Journal of Population and Research and New Zealand Population Review, Special issue, September, 105-120.

Johnson-Hanks, J. A., Bachrach, C. A., Morgan, S. P., and H. P. Kohler (Eds.) (2011) UnderstandingFamily Change and Variation: Toward a Theory of Conjunctural Action, New York: Springer.

Kohler, H. P., Billari, F. C., and J. A. Ortega (2002) “The Emergence of Lowest-low Fertility in Europe during the 1990s”, Population and Development Review, 28(4), 641-680.

Kreyenfeld, M., Andersson, G., and A. Pailhé (2012) “Economic Uncertainty and Family Dynamics in Europe: Introduction”, Demographic Research, 27: 835-852.

Letablier, M. T., and A. Salles (2013) “Labor Market Uncertainties for the Young Workforce in France and Germany: Implications for Family Formation and Fertility”, CES Working Papers, Work Package 3: Individual Pathways to Flexibility and Sustainability in Europe, European 7th Framework Programme.

McDonald, P. (2006) “Low Fertility and the State: The Efficacy of Policy”, Population and Development Review, 32(3): 485-510.

McDonald, P. (2002) “Sustaining Fertility through Public Policy: The Range of Options”, Population(English Edition), 57(3), 417-446.

McDonald, P. (1996) “Demographic Life Transitions: An Alternative Theoretical Paradigm”, Health Transition Review, Supplement 6: 385-392.

Miller, W. B. (1994) “Childbearing Motivations, Desires, and Intentions: A TheoreticalFramework”, Genetic, Social and Psychology Monographs 102(2): 225-258.

Mills, M., and H. P. Blossfeld (2005) “Globalization, Uncertainty and Changes in Early Life Courses”, In H.P. Blossfeld, M. Mills, E. Klijizing, and K. Kurz (Eds.), Globalization, Uncertainty, and Youth inSociety, (pp. 1-24). New York: Rutledge.

Modena, F., Rondinelli, C., and F. Sabatini (2012) “Economic Insecurity and Fertility Intentions: The Case of Italy”, Munich Personal RePEc Archive.

Moeeni, M., Pourreza, A., Torabi, F., Heydari, H., and M. Mahmoudi (2014)“Analysis of Economic Determinants of Fertility in Iran: A Multilevel Approach”, International Journal of Health Policy and Management, 3(3), 135-144.

Oppenheimer, V. K. (1988) “A Theory of Marriage Timing”, American Journal of Sociology, 94, 563-591.

Örsal, D. D. K., and J. R. Goldstein (2010) “The Increasing Importance of Economic Conditions on Fertility”, MPIDR Working Paper, Max Planck Institute for Demographic Research

Perugini, M., and R. D. Bagozzi (2001) “The Role of Desires and Anticipated Emotions in Goal-directed Behaviors: Broadening and Deepening the Theory of Planned Behavior”, British Journal of Social Psychology, 40: 79-98.

Rossier C., and L. Bernardi (2009) “Social Interaction Effects on Fertility: Intentions and Behaviors”, European Journal of Population, 25: 467-485.

Salehi-Isfahani, D., Abbasi-Shavazi, M. J., and M. Hosseini-Chavoshi (2010) “Family Planning and Fertility Decline in Rural Iran: the Impact of Rural Health Clinics”, Health Economics, 19(S1): 159-180B.

Santarelli, E. (2011) “Economic Resources and the First Child in Italy: A Focus on Income and Job Stability”, Demographic Research, 25: 309-336.

Sobotka, T., Skirbekk, V., and D. Philipov (2010) “Economic Recession and Fertility in the Developed World: A Literature Review”, European Commission, Directorate-General “Employment, Social Affairs and Equal Opportunities”, Unit E1-Social and Demographic Analysis, Vienna Institute Demography.

Tölke, A., and M. Diewald (2003) “Insecurities in Employment and Occupational Careers and their Impact on the Transition to Fatherhood in Western Germany”, Demographic Research, 9(3), 41-68.

Western, B., Bloom, D., Sosnaud, B., and L. Tach (2012) “Economic Insecurity and Social Stratification”, Annual Review of Sociology, 38, 341-359.