نوع مقاله : مقاله پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسنده English
Air pollution poses a significant health risk and imposes considerable economic costs. These costs include direct and indirect medical expenses, as well as productivity losses from health issues and premature deaths. This study estimates the productivity lost due to early deaths from air pollution in Iran for the year 2019, using the Human Capital approach. Data were drawn from the Global Burden of Disease Study (2019), which reported air pollution-related deaths by age and sex. At a discount rate of 5.8%, total productivity loss was estimated at approximately $293 million, with around $201 million attributed to men and $92 million to women. The economic burden of air pollution-related deaths is significantly greater for men compared to women. Since the same per capita GDP was applied to all individuals in the calculations, this disparity cannot be explained by wage differences. Rather, it is likely a result of men’s higher exposure to pollution, combined with higher mortality during working years, which exacerbates this inequality.
کلیدواژهها English
مقدمه و بیان مسأله
آلودگی هوا با توجه به پیامدهای زیانبار آن، به یکی از ملموسترین معضلات محیط زیستی در بیشتر کشورهای جهان از جمله ایران تبدیل شده است و به دلیل سرعت افزایش نسبت شهرنشینی، چالشی است که به سرعت در حال گستردگی است. مطابق آمار ارائه شده توسط موسسه اثرات سلامت[1] (2025)، آلودگی هوا در سال 2021 منجر به مرگ بیش از 1/8 میلیون نفر شده است و درصورتی که بتوان دادههای بهداشتی جامعتری تولید کرد - بهویژه اگر همه عوامل خطر مواد شیمیایی در محیط، شناسایی و تجزیه و تحلیل شوند - بدون شک کل اثرات آلودگی بر سلامت بیشتر خواهد بود (Parvez, 2021). فراتر از این مرگومیرها، آلودگی هوا باعث شده تا میلیونها نفر دیگر دچار بیماریهای مزمن شوند که به نوبه خود فشارهای زیادی را بر سیستمهای مراقبت بهداشتی و اقتصادی جوامع وارد میکند (Institute for Health Metrics and Evaluation, 2025). به علاوه، در سال ۲۰۱۹، ۹۹ درصد از جمعیت جهان در مکانهایی زندگی میکردند که کیفیت هوای منطبق بر دستورالعملهای سازمان جهانی بهداشت تامین نشده بود (World Health Organization, 2024). از سوی دیگر، آلودگی هوا دارای ماهیتی متفاوت از سایر عوامل خطر سلامتی است، زیرا بهویژه برای افرادی که در مکانهای آلوده زندگی میکنند اجتناب از آن غیرممکن است. به عبارت دیگر، درحالیکه میتوان سیگار را ترک کرد یا اقدامات احتیاطی در برابر بسیاری از بیماریها انجام داد، همه افراد هوای آلوده را تنفس میکنند.
درحالیکه ازون به عنوان یک سد محافظ در برابر اشعه ماوراء بنفش عمل میکند، در غلظتهای بالا در سطح زمین دارای پیامدهای منفی است و به سیستم تنفسی و قلبی- عروقی آسیب میرساند. همچنین، اکسید نیتروژن، دی اکسید گوگرد، ترکیبات آلی فرار، دیوکسینها و هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای همگی به عنوان آلایندههای هوا طبقهبندی میشوند که میتواند برای سلامتی انسان خطراتی ایجاد کنند (Manisalidis, 2020). ذرات معلق، متشکل از ذرات ریز با قطرهای مختلف، از طریق استنشاق وارد دستگاه تنفسی میشوند و باعث بیماریهای تنفسی و قلبی - عروقی، اختلال در سیستم تولید مثل و عصبی و حتی بروز سرطان میشوند (Manisalidis, 2020؛ ساری زاده و همکاران، 1399). سازمان جهانی بهداشت در سال 2013، آلودگی هوا و ذرات معلق آن را به عنوان ترکیبات سرطانزا برای انسان طبقهبندی کرده است (آهنگری و همکاران، 1395) از سوی دیگر، قرار گرفتن در معرض آلایندههای هوا ارتباط نزدیکی با بیماری ریوی، سرفه، تنگی نفس، خس خس سینه، آسم، بیماریهای تنفسی و میزان بالای بستری در بیمارستان دارد (Bala, 2021).
مرگهای ناشی از آلودگی هوا منجر به از دست رفتن درآمد و همچنین پیامدهای نامطلوب اجتماعی - اقتصادی مختلف میشود و این اثرات هم در کشورهای توسعهیافته و هم در کشورهای در حال توسعه وجود دارد. بنابراین آلودگی هوا نه تنها یک خطر بزرگ برای سلامتی است، بلکه هزینههای اقتصادی قابلتوجهی به دنبال دارد. این هزینهها شامل هزینههای مستقیم و غیرمستقیم پزشکی و همچنین کاهش بهرهوری ناشی از عوارض ناشی از آلودگی هوا و مرگومیر زودرس است (بیات و همکاران، 1399). لذا، ارزشگذاری پولی سالهای مختلف زندگی انسان به یکی از مهمترین عوامل ضروری در ارزیابی اقتصادی سیاستها و مداخلات سلامت تبدیل شده که میتواند مزایای بالقوه سلامتی و اقتصادی کاهش آلودگی هوا، شدت مشکل و هزینههای تحمیل شده بر جامعه و کشور را به خوبی نشان دهد. بنابراین، پذیرش این دیدگاه غالب که ارزش جان انسانها را نمیتوان با پول محاسبه کرد، تحلیل دقیق سیاستهای تأثیرگذار بر زندگی افراد را غیرممکن خواهد کرد (Basakha et al., 2021).
ایران نیز همانند سایر کشورهای در حال توسعه با مشکلات ناشی از آلودگی هوا مواجه است. آلودگی هوا در بسیاری از شهرهای ایران به سطوح خطرناکی رسیده است، بهطوریکه غلظت برخی از آلایندهها در کلان شهرهای ایران سه برابر بیشتر از استانداردهای ملی و دستورالعمل کیفیت هوای سازمان جهانی بهداشت است (Heger & Sarraf, 2018). طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، درحالی که آلودگی هوا چهارمین عامل مرگ در دنیا برآورد شده، در سال 2015 میزان مرگومیر ناشی از آلودگی هوا در ایران در بالاترین رتبه جهانی قرار داشته و بیش از 35 میلیون نفر از جمعیت ایران را تحت تاثیر قرار میدهد (بهلولی و ملک افضلی، 1398). این مهم باعث شده تا برخی مطالعات ملی، اثرات نامطلوب آلودگی هوا بر سلامت ایرانیان را بررسی کنند (رحمتی و همکاران، 1399) و برخی مطالعات بار اقتصادی آلودگی هوا در ایران را برآورد کردهاند (قلیزاده و همکاران، 1398؛ بیات و همکاران، 1399). با این حال، این مطالعات عمدتاً محدود به کلان شهرها به ویژه شهر تهران بوده است. بنابراین، این مطالعه در تلاش است تا با استفاده از رویکرد سرمایه انسانی[2]، هزینههای بهرهوری از دست رفته[3] بر اثر مرگومیر زودرس ناشی از آلودگی هوا در ایران در سال 1398را محاسبه کند. شایعترین رویکرد استفاده شده برای محاسبه بهرهوری از دست رفته در مطالعات هزینه بیماریها، رویکرد سرمایه انسانی است که در بسیاری از مطالعات اقتصادی و بهداشتی در جهان به کار گرفته میشود. این رویکرد، ارزیابیهای اقتصادی هزینهها و مزایای درمانها و خدمات جدید را مقایسه میکند و بهطور فزایندهای برای تصمیمگیری درباره نحوه تخصیص منابع مراقبتهای بهداشتی کاربرد دارند.
مبانی نظری
بیش از چهار دهه از برآورد ارزش اقتصادی سالهای زندگی آماری انسان میگذرد و محققان در زمینههای مختلف از جمله بیمه عمر، آموزش، حقوق و سلامت ارزش اقتصادی سالهای زندگی را محاسبه کردهاند (Basakha et al., 2021). رویکرد سرمایه انسانی روش سنتی ارزشگذاری هزینههای بهرهوری از دست رفته برای ارزیابی اقتصادی است. سرمایه انسانی را میتوان به عنوان دانش، مهارتها، شایستگیها و ویژگیهای تجسم یافته در افراد در نظر گرفت که تسهیلکننده رفاه شخصی، اجتماعی و اقتصادی است (The Organisation for Economic Co-operation and Development, 2001). مفهوم سرمایه انسانی به فعالیتهای آدام اسمیت[4] در قرن هجدهم باز میگردد، اما تا حدود دهه 1960 - زمانی که اقتصاددانان شروع به استفاده از آن برای بررسی تفاوتهای درآمد و رشد اقتصادی کردند-، این مفهوم بهطور گسترده به رسمیت شناخته نمیشد (Mincer, 1974; Becker, 1964). در دهههای 1980 و 1990، سرمایه انسانی اهمیت خود را هم در چارچوب حسابداری رشد نئوکلاسیک و مدلهای رشد درونزا[5] بهدست آورد و بهطور منظم در مطالعات حسابداری توسعه به کار گرفته شد (Hall & Jones, 1999).
ویزبرود[6] (1961) یکی از اولین کاربران این روش در زمینه ارزیابی مراقبتهای بهداشتی بود. از نظر تاریخی، رویکرد سرمایه انسانی روشی است که اغلب برای برآورد هزینههای بهرهوری استفاده میشود. این روش بر تأثیر مراقبتهای بهداشتی بر زمان از دست دادن کار، چه از طریق بیماری یا مرگ برای فردی که تحت درمان است، تمرکز دارد. بهطور کلی، زمان کار با توجه به دستمزد ناخالص ارزشگذاری میشود. در چارچوب رویکرد سرمایه انسانی و نظریه اقتصادی نئوکلاسیک[7] فرض میشود که افراد و بنگاهها به دنبال به حداکثر رساندن مطلوبیت و سود خود از فعالیتهایی هستند که در آن درگیرند. از دیدگاه بنگاه، با استخدام کارکنان اضافی با مهارتهای مشابه، ارزش تولید بنگاه افزایش مییابد اما به میزان کمتر. فرض بر این است که سهم هر کارگر اضافی در کل تولید کاهش مییابد، زیرا کارگران بیشتری استخدام میشوند (Tan, 2014). تا زمانی که دستمزد ناخالص پرداخت شده توسط شرکت کمتر از سهم تولید کارگر اضافه شده باشد، شرکت میتواند با به کارگیری کارگران بیشتر، سود بیشتری نیز کسب کند. از سوی دیگر، اگر دستمزد ناخالص بیشتر از سهم کارگر باشد، بنگاه نرخ اشتغال خود را کاهش میدهد. به عبارت دیگر، بر اساس رویکرد حداکثرسازی سود، استخدام کارگران تا جایی تداوم دارد که سهم نهایی آنها در تولید برابر با دستمزد ناخالص باشد. این استدلال مبنای استفاده از دستمزد ناخالص به عنوان ارزش تولید از دست رفته در زمان غیبت از کار را تشکیل میدهد (Pritchard & Sculpher, 2000).
در رویکرد سرمایه انسانی، هر فرد به عنوان جریانی از تولید در نظر گرفته میشود که بر اساس درآمد خود ارزشگذاری میشود. بیماری و مرگ نیروی کار یک منبع اقتصادی با ارزش را از بین میبرد زیرا باعث از دست دادن زمان و اثربخشی کار و سایر فعالیتهای تولیدی میشود. در این رویکرد، سود مورد انتظار تنزیل شده مادامالعمر مهمترین عامل تعیینکننده ارزش اقتصادی سال زندگی آماری[8] است (Viscusi, 2008). در رویکرد سرمایه انسانی، ارزش زندگی هر فرد به درآمدهای بالقوه او در آینده بستگی دارد (Basakha et al., 2021). معمولاً در این روش، درآمد مورد انتظار افراد با استفاده از نرخ تنزیل به ارزش فعلی تبدیل میشود. پارامتری که برای اجرای رویکرد سرمایه انسانی بسیار مهم است، انتخاب یک نرخ تنزیل اجتماعی مناسب است. این نرخ، نقش اساسی در تبدیل سود آتی به ارزش فعلی دارد.
اندازهگیری سرمایه انسانی میتواند اهداف بسیاری را برآورده نماید. زیرا سرمایه انسانی شاخصی کلیدی از پتانسیل فعلی و آینده یک کشور و افراد آن است. در بیشتر کشورها، سرمایه انسانی بزرگترین شکل ثروت است. در کشورهایی که منابع طبیعی بزرگترین شکل ثروت هستند، سرمایه انسانی اغلب منبع ثروت در حال رشد است (Lange et al., 2018). کشورهایی که جمعیت نسبتاً جوانی دارند، در مقایسه با کشورهای با جمعیت مسنتر میتوانند در درازمدت مزایای قابلتوجهی کسب کنند. در چارچوب رویکرد توسعه پایدار، سرمایه انسانی میتواند برای سنجش میزان مدیریت کل ثروت ملی یک کشور با هدف ارزیابی پایداری بلندمدت آن مورد استفاده قرار گیرد.
با روش سرمایه انسانی، هزینههای بهرهوری ناشی از مرگومیر با دستمزد ناخالص از دست رفته در طول دوره زمانی از سن مرگ تا سن معمول بازنشستگی اندازهگیری میشود. بنابراین، با سن احتمالی 65 سالگی بازنشستگی در آینده، مزیت مداخلهای که سلامتی کامل را به فردی که در غیر این صورت در سن 25 سالگی فوت میکرد، باز میگرداند، ارزش فعلی کل درآمد ناخالصی است که انتظار میرود طی 40 سال آینده به دست آید (Darba et al., 2020). سن بازنشستگی برای همه افراد یکسان نیست، بلکه به ترتیبات بازنشستگی خصوصی و دولتی آنها بستگی دارد. همانطور که لیلجاس[9] (1998) اشاره میکند، رویکرد سرمایه انسانی همچنین قادر است زمان از دست رفته ناشی از کار بدون دستمزد را با استفاده از نرخ دستمزد ناخالص بهدست آمده توسط افرادی که کار مشابهی را بر اساس دستمزد انجام میدهند، ارزشگذاری کند. بنابراین، ارزش زمان از دست رفته برای مراقبت از یک خویشاوند بیمار را میتوان با دستمزد ناخالص یک دستیار مراقبت ارزیابی کرد (Pritchard & Sculpher, 2000).
پیشینه تحقیق
تاکنون مطالعات زیادی در زمینه هزینههای اقتصادی مرگومیر در کشور انجام شده است که عمدتا متمرکز بر علل اصلی مرگ است. از جمله این مطالعات میتوان به حصاری و اسمعیلی (1383)، خراسانی و همکاران (2015)، نجفی و همکاران (2016)، سپندی و همکاران (2019)، کولیوند و همکاران (2024)، نهویجلو و همکاران (2022) و اسدی و همکاران (1396) اشاره کرد. از یک سو، مطالعات در حوزه تاثیرات اقتصادی عوامل مرگومیر از جمله آلودگی هوا در کشور کم شمار است و از سوی دیگر، مطالعات انجام شده عمدتا مربوط به کلان شهرها و به ویژه شهر تهران است که در ادامه به برخی از مهمترین آن اشاره میشود.
مطالعه صوفی و همکاران (2023)، به برآورد سالهای از دست رفته عمر مولد بالقوه و هزینه از دست رفته بهرهوری ناشی از مرگومیر زودرس ناشی از PM2.5، در ایران پرداخت. در این مطالعه از رویکرد سرمایه انسانی برای تخمین هزینههای اقتصادی ناشی از مرگومیر زودرس ناشی از PM2.5، بین سالهای 2001 و 2016 استفاده شد. نتایج مطالعه نشان داد که مرگومیر مربوط به PM2.5 محیطی منجر به 8/3 میلیون سال از دست رفته عمر مولد بالقوه شد که 68 درصد آن برای مردان بود. مجموع بهرهوری از دست رفته ناشی از مرگهای مرتبط با PM2.5 برای دوره مورد مطالعه، 6/5 میلیارد دلار آمریکا بود. کاهش بهرهوری برای مردان بیشتر از زنان بود. همچنین بهرهوری از دست رفته از 119 میلیون دلار در سال 2001 به 491 میلیون دلار در سال 2016 افزایش یافت.
بیات و همکاران (1399) خسارتهای ناشی از آلودگی هوای تهران بر سلامت شهروندان، طی سالهای 1396 و 1397 برآورد کردند. یافتههای مطالعه نشان داد که بر اساس سناریوی کاهش میانگین سالیانه PM2.5 و رسیدن به غلظت حداقل m3/µg 4/2، تعداد 377 مرگ زودرس بزرگسالان در سال 1396 را میتوان به آلودگی هوا نسبت داد. این برآورد برای سال 1397 برابر با 418 مرگ است. همچنین، ارزش زندگی آماری برای کشور برابر 381212 دلار به دست آمد. از سوی دیگر، با استفاده از رویکرد ارزش زندگی آماری، سطوح آلودگی PM2.5 تهران در سالهای 1396 و 1397، خسارت 1/3 و 7/2 میلیارد دلار در سال را نسبت به پایینترین سطح آلودگی ایجاد کرده است.
کیانی و همکاران (1393) مطالعهای با هدف تفکیک آثار کوتاهمدت و بلندمدت آلودگی هوا در مرگومیر، برآورد تعداد مرگومیر ناشی از آلودگی هوا، محاسبة کشش بلندمدت مرگومیر نسبت به آلودگی هوا و در نهایت برآورد هزینههای مرگومیر ناشی از آلودگی هوا در اصفهان انجام دادند. نتایج نشان داد که سطح آلودگی هوا در کوتاهمدت و بلندمدت بهطور معناداری با تعداد روزانة مرگومیر ارتباط دارد. آلودگی هوا در این شهر به افزایش سالانة 512 مورد مرگومیر منجر شده است. کشش بلندمدت مرگومیر نسبت به آلودگی هوا 123/0 درصد است، به عبارت دیگر، با افزایش 1 درصد در شاخص کیفیت هوا، میزان مرگومیر در بلند مدت 123/0 درصد افزایش مییابد. همچنین، هزینة سالانة مرگ ناشی از آلودگی هوا 346 میلیارد ریال برآورد شد. در مطالعة حسینی و مزرعتی (1383) هزینههای اجتماعی ناشی از مصرف سوختهای فسیلی بر سلامت ساکنان تهران در سال 1380 بر اساس روش بیمة عمر حدود 5/6 میلیارد ریال و بر اساس روش درآمد، 458 میلیارد ریال برآورد شد. همچنین پیشبینی شد که این هزینهها به قیمتهای اسمی به بیش از 9000 میلیارد ریال در سال 1390 افزایش یابد.
حجازی و تونی (1396) میزان هزینههای خارجی ناشی از آلودگی هوای کلان شهر کرج در سال 1395 برای آلایندههای CO, SO2, NOx, PM برآورد کردند. نتایج نشان داد که هزینههای خارجی ناشی از آلودگی هوای چهار آلاینده ذکر شده برای شهر کرج در سال 1395 مبلغی در حدود 725/7 هزار میلیارد ریال (براساس قیمتهای ثابت 1381) میباشد. بیشترین هزینه خارجی از دیدگاه سوخت مصرفی مربوط به فرآورده نفت گاز با سهم 06/84 درصد میباشد. هادیان و همکاران (2020) مطالعات انجام شده در زمینه بار اقتصادی مرگ و اختلال در سلامتی ناشی از آلودگی هوا در شهر تهران را با روش مرور نظاممند[10] مورد بررسی قرار دادند. در 6 مطالعه انتخاب شده، بار اقتصادی مرگومیر ناشی از آلودگی هوا بین 316 تا 2630 میلیون دلار برآورد شد. همچنین بار اقتصادی اختلال در سلامتی و ناتوانی ناشی از آلودگی هوا بین 236 تا 546 میلیون دلار برآورد شد.
روش تحقیق و دادهها
در این مطالعه، دادههای مرگ ناشی از آلودگی هوا بر حسب سن و جنس در ایران برای سال 1398، از مطالعه جهانی بار بیماریها[11] اخذ شده است. بر اساس این مطالعه، آلودگی ذرات معلق، آلودگی هوای خانگی ناشی از سوخت جامد، آلودگی ازن سطحی و آلودگی دی اکسید کربن در طبقه عوامل خطر آلودگی هوا قرار دارند (Institute for Health Metrics and Evaluation, 2024). این مطالعه هزینه بهرهوری از دست رفته مرگهای زودرس ناشی از آلودگی هوا در ایران را برآورد کرده است. اگرچه هزینه بهرهوری از دست رفته را میتوان به دو زیرگروه شامل هزینه مرگومیر و ناتوانی تقسیم کرد، اما در این مطالعه، فقط بر هزینه از دست رفته بهرهوری به دلیل آلودگی هوا تمرکز شده است. هزینه بهرهوری از دست رفته با استفاده از رویکرد سرمایه انسانی اندازهگیری شده است. همانطور که پیش از این توضیح داده شد، این رویکرد روشی برای محاسبه هزینه غیرمستقیم ناشی از کاهش بهرهوری است. فرض میشود ارزش پولی زیانهای بهرهوری در رویکرد سرمایه انسانی، که میتواند ناشی از بیماری یا مرگ زودرس باشد، معادل ارزش دستمزد در غیاب کار است (Setiawan, 2024).
برای تعیین سالهای باقیمانده زندگی در سنی که افراد بر اثر آلودگی هوا فوت میکنند، نیاز به شاخص امید زندگی است که در این مطالعه، 75 سال در نظر گرفته شده است (Kozierkiewicz et al., 2016) که منطبق با رقم امید زندگی در کشور طی سالیان اخیر نیز است (ساسانیپور، 1403). منطق محاسبه شاخص سالهای از دست رفته زندگی بالقوه برای یک عامل خطر مانند آلودگی هوا، ضرب مجموع تعداد مرگومیر در هر سن (بین 0 تا 75 سال) در سالهای باقی مانده زندگی تا 75 سالگی است. بنابراین، ابتدا تعداد فوت شدگان بر حسب گروههای سنی پنج ساله و میانگین فوت در هر گروه سنی محاسبه میشود، پس از آن، نقطه میانی هر گروه سنی از 75 سال کم میشود و این تفاوت در تعداد مرگ در هر گروه سنی ضرب میشود که نتیجه نشاندهنده تعداد تخمینی سالهای از دست رفته زندگی به دلیل یک علت خاص مرگ است. لذا، از فرمول زیر برای محاسبه سالهای از دست رفته زندگی بالقوه استفاده میشود:
در این فرمول، αi سالهای باقیمانده تا رسیدن به بالاترین محدوده سنی است. di تعداد مرگ بین سن i و i + 1 سال است. برای محاسبه زیانهای اقتصادی ناشی از مرگهای زودرس در مقطع مورد مطالعه، از روش سالهای از دست رفته زندگی مولد بالقوه (YPPLL) و هزینه بهرهروی از دست رفته (CPL) استفاده میشود:
در فرمول بالا، wj تعداد سالهای باقیمانده تا رسیدن به بالاترین محدوده سنی در نظر گرفته میشود (در هنگام وقوع مرگ بین سن j و j+1 سال) و dj تعداد مرگومیر بین سن j و j + 1 سال است، با این فرض که همه مرگومیرها در اواسط سال رخ میدهد. j، میانگین سن در گروههای سنی 5 ساله برای جمعیت مولد (15 تا 64 سال) و 65 سن بازنشستگی است.
در این فرمول، GDP معادل سرانه تولید ناخالص داخلی برای سال ۱۳۹۸ است که از بانک جهانی استخراج شده است و معادل 3830 دلار است (World Bank, 2024).
برای تعیین ارزش فعلی هزینه بهرهوری از دست رفته، از فرمول زیر استفاده میشود:
در اینجا، PV، ارزش فعلی، CPL ارزش آتی، r نرخ تنزیل، t میانگین تعداد سالهای باقیمانده برای رسیدن به بالاترین محدوده سنی در نظر گرفته میشود.
ارزشهای آتی با اعمال نرخ تنزیل[12] زمانی اجتماعی محاسبه شده برای ایران، محاسبه میشود. امروزه بسیاری از اقتصاددانان، نرخ تنزیل زمانی اجتماعی را در ارزیابی پروژههای عمومی مورد استفاده قرار میدهند. نرخهای تنزیل برای کشورهای در حال توسعه به طرز قابلتوجهی بالاتر از این نرخها برای کشورهای توسعهیافته است و این نرخها برای این کشورها در بازه 4 تا 14 درصد قرار میگیرد درحالیکه برای کشورهای توسعهیافته در بازه مقداری 2 تا 9 درصد قرار دارد. در این مطالعه، از نرخ تنزیل اجتماعی محاسبه شده توسط دانشمند و همکاران (2018) که برابر با 8/5 درصد گزارش شده، استفاده شده است. نرخ تنزیل برای تبدیل مقادیر آتی به ارزش حال ضروری است. شایان توجه است که نرخ تنزیل زمانی اجتماعی هر چه مقدار بالاتری داشته باشد، نشان از این دارد که افراد برای زمان حال ارزش بیشتری قائل هستند و به همین دلیل ارقام آتی را با نرخ بالاتری تنزیل مینمایند. بالاتر بودن این نرخ در کشورهای در حال توسعه، منجر به کاهش ارقام محاسبه شده در مقایسه با کشورهایی خواهد شد که نرخهای تنزیل کمتری دارند.
یافتهها
براساس دادههای مطالعه جهانی بار بیماریها، 53 هزار مورد از کل مرگومیر رخ داده در کشور در سال 1398، منتسب به آلودگی هوا است. از این تعداد، حدود 29 هزار مرگ مربوط به مردان است؛ بدین معنی که 55 درصد مرگهای ناشی از آلودگی هوا در مردان و 45 درصد در زنان کشور رخ داده است. همانطور که ارقام مندرج در جدول 1 نشان میدهد، میزان مرگ ناشی آلودگی هوا در کشور 64 در 100 هزار نفر جمعیت محاسبه شده است. همچنین آلودگی هوا، به ترتیب عامل 6/13 درصد و 4/14 درصد از کل مرگومیر مردان و زنان کشور در سال 1398 بوده است.
جدول 1: تعداد، میزان و سهم درصدی مرگومیر ناشی از آلودگی هوا در کشور بر حسب جنس، 1398
|
|
تعداد |
میزان |
درصد از کل مرگ |
|
مرد |
29505 |
9/69 |
6/13 |
|
زن |
23564 |
7/57 |
4/14 |
|
دوجنس |
53069 |
9/63 |
9/13 |
منبع: محاسبات تحقیق
همانطور که در نمودار 1 آمده است، الگوی سنی مرگهای ناشی از آلودگی هوا در کشور و در هر دو جنس تفاوت قابلتوجهی با الگوی سنی کل مرگ ندارد. درصد مرگ ناشی از آلودگی هوا همانند کل مرگ در زیر یکسالگی بالاتر از سنین بعدی است. از سوی دیگر، درصد مرگ ناشی از آلودگی هوا به ویژه از 45 سالگی به بعد به شدت افزایش مییابد و در سنین پایانی به بالاترین رقم میرسد.
|
|
|
نمودار 1: الگوی سنی مرگ ناشی از آلودگی هوا مردان و زنان کشور، 1398
بر اساس ارقام جدول 2، در سال 1398 حدود 414 هزار سال عمر از دست رفته زودرس ناشی از مرگهای منتسب به آلودگی هوا در کشور رخ داده است که از این تعداد 266 هزار سال آن مربوط به مردان کشور است؛ این بدین معنی است که نسبت جنسی سالهای عمر از دست رفته زودرس ناشی از این عامل مرگ، 8/1 است. میزان سالهای عمر از دست رفته زودرس ناشی از آلودگی هوا در کشور برای مردان و زنان به ترتیب 631 و 363 در 100 هزار نفر جمعیت محاسبه شده است. این ارقام نشان میدهد که هم در سطح مردان و هم زنان، 5/8 درصد از کل سالهای عمر از دست رفته زودرس ناشی از مرگها به علت آلودگی هوا است.
جدول 2: سالهای عمر از دست رفته زودرس ناشی از آلودگی هوا بر حسب جنس در کشور، 1398
|
|
تعداد |
میزان |
درصد از کل مرگ |
|
مرد |
266060 |
631 |
5/8 |
|
زن |
148112 |
363 |
5/8 |
|
دوجنس |
414172 |
499 |
5/8 |
منبع: محاسبات تحقیق
هرم سنی سالهای عمر از دست رفته زودرس ناشی از آلودگی هوا در کشور که در نمودار شماره 2 آمده است، بیانگر این است که بیشترین سالهای عمر از دست رفته در هر دو جنس در سال 1398، مربوط به سنین زیر 5 سال است. مقدار این شاخص در سنین بعدی تا سن 25 سالگی ناچیز است. از 25 سالگی و با افزایش سن، تعداد سالهای عمر از دست رفته به شدت افزایش مییابد تا اینکه در سنین اوایل سالمندی به اوج خود میرسد. همچنین همانطور که مشاهده میشود، تفاوت قابلتوجهی در ارقام این شاخص تقریبا در تمامی سنین (به جز 5 تا 24 سالگی) بین زنان و مردان وجود دارد و تعداد سالهای عمر از دست زودرس ناشی از آلودگی هوا در مردان به مراتب بیشتر از زنان است که احتمالا بهدلیل مشارکت بالاتر مردان در بازار نیروی کار و حضور طولانیمدتتر آنان در محیطهای آلوده است.
نمودار 2: الگوی سنی سالهای عمر از دست رفته زودرس ناشی از آلودگی هوا در کشور 1398
در سال 1398، آلودگی هوا، عامل 142856 سال عمر از دست رفته تولیدی در هر دو جنس در کشور بوده است. همانطور که جدول 3 نشان میدهد، تفاوت معنیداری بین دو جنس در شاخص مذکور وجود دارد. آلودگی هوا به ترتیب 98164 (69 درصد) و 44692 (31 درصد) سال عمر از دست رفته تولیدی در مردان و زنان کشور در سال 1398 ایجاد کرده است. درحالیکه میزان سالهای عمر از دست رفته تولیدی در مردان 233 در هر 100 هزار نفر جمعیت بود، این رقم برای زنان کشور 109 در 100 هزار نفر محاسبه شده است. به علاوه، در هر دو جنس، 8/6 درصد از کل سالهای عمر از دست رفته تولیدی بر اثر مرگهای منتسب به آلودگی هوا بوده است.
جدول 3: سالهای عمر از دست رفته زودرس تولیدی ناشی از آلودگی هوا بر حسب جنس در کشور، 1398
|
|
تعداد |
میزان |
درصد از کل مرگ |
|
مرد |
98164 |
233 |
8/6 |
|
زن |
44692 |
109 |
8/6 |
|
دوجنس |
142856 |
172 |
8/6 |
منبع: محاسبات تحقیق
الگوی سنی سالهای عمر از دست رفته تولیدی ناشی از آلودگی هوا در کشور که در نمودار شمار 3 آمده است نشان میدهد که گروه سنی 19-15 سال و 24-20 سال، سهم اندکی از سالهای تولیدی از دست رفته را شامل شده است. در هر دو جنس بیشترین سالهای عمر از دست رفته تولیدی مربوط به گروه سنی 54-50 سال است. همچنین در تمامی گروههای سنی، ارقام شاخص محاسبه شده برای آلودگی هوا در مردان بیشتر از زنان کشور است.
نمودار3: الگوی سنی سالهای عمر از دست رفته زودرس تولیدی ناشی از آلودگی هوا در کشور 1398
هزینه بهرهوری از دست رفته ناشی از آلودگی هوا بر حسب جنس در سال 1398 در جدول شماره 4 آمده است. همانطور که مشاهده میشود، در سطح نرخ تنزیل 8/5 درصد، هزینه بهرهوری از دست رفته برای هر دو جنس 215 میلیون دلار است که این رقم برای مردان حدود 147 میلیون دلار و برای زنان حدود 67 میلیون دلار محاسبه شده است. همچنین با فرض نرخ تنزیل 3 درصد، ارقام محاسبه شده بهطور قابلتوجهی بیشتر است، بهطوریکه رقم محاسبه شده برای مردان و زنان به ترتیب حدود 222 میلیون و 100 میلیون دلار بود. از سوی دیگر، در سطح نرخ تنزیل صفر درصد، هزینه بهرهوری از دست رفته ناشی از آلودگی هوا برای مردان و زنان کشور در سال 139۸، 376 میلیون و 171 میلیون دلار محاسبه شد.
در اینجا برای مقایسه ارقام با نرخ تنزیلهای متفاوت، سه سناریو برای نرخ تنزیل در نظر گرفتیم. عمده مطالعاتی که در ایران در این زمینه انجام شده است، نرخ تنزیل را مشابه مطالعاتی که برای کشورهای اروپایی انجام شده است برابر با ۳ در نظر گرفتهاند در حالیکه این نرخ برای کشوری مانند ایران، تفاوت قابل ملاحظهای با کشورهای توسعهیافته خواهد داشت. همانطور که پیش از این و در بخش دادهها عنوان شد، این نرخ در مطالعه دانشمند و همکاران (۲۰۱۸)، برای ایران برابر با 8/5 گزارش شده است. نرخ تنزیل نشاندهنده اصالتی است که افراد برای زمان حال در مقایسه با آینده قائل هستند فلذا هر چه مقدار این نرخ بالاتر باشد بهمعنای ارزش بالاتر زمان حال برای افراد خواهد بود که در نتیجه آن مقادیر کمتری را برای ارزشهای منتسب به آینده شاهد خواهیم بود. در نتیجه هر چه مقدار نرخ تنزیل را پایینتر در نظر بگیریم، مقادیر بزرگتری را در محاسبات شاهد خواهیم بود.
جدول 4: هزینه بهرهوری از دست رفته ناشی از آلودگی هوا در کشور با نرخ تنزیل 0، 3 و 8/5 درصد بر حسب جنس 1398
|
|
مرد |
زن |
دوجنس |
||||||
|
|
0 درصد |
3 درصد |
8/5 درصد |
0 درصد |
3 درصد |
8/5 درصد |
0 درصد |
3 درصد |
8/5 درصد |
|
19-15 |
2920056 |
706650 |
195020 |
2060364 |
498606 |
137604 |
4980420 |
1205256 |
332624 |
|
24-20 |
2725430 |
764600 |
241297 |
1783929 |
500469 |
157941 |
4509358 |
1265069 |
399237 |
|
29-25 |
20405038 |
6636252 |
2394871 |
11775065 |
3829559 |
1382000 |
32180103 |
10465811 |
3776870 |
|
34-30 |
34730429 |
13094283 |
5403599 |
17734131 |
6686233 |
1759198 |
52464559 |
19780516 |
8162797 |
|
39-35 |
46380705 |
20271928 |
9566182 |
20099371 |
8784968 |
4145565 |
66480076 |
29056896 |
13711748 |
|
44-40 |
51153298 |
25918954 |
13986314 |
20750690 |
10514203 |
5673645 |
71903987 |
36433157 |
19659959 |
|
49-45 |
63427685 |
37257080 |
22989887 |
25653567 |
15068767 |
9298347 |
89081252 |
52325847 |
32288234 |
|
54-50 |
70178065 |
47787847 |
33720011 |
29338144 |
19977849 |
14096749 |
99516209 |
67765697 |
47816760 |
|
59-55 |
57925524 |
45726944 |
36896454 |
26779422 |
21139923 |
17057519 |
84704946 |
66866867 |
53953973 |
|
64-60 |
26220027 |
23995039 |
22139924 |
15241953 |
13948546 |
12870150 |
41461980 |
37943585 |
35010074 |
|
جمع |
376066256 |
222159577 |
147533559 |
171216634 |
100949121 |
67578717 |
547282890 |
323108698 |
215112277 |
منبع: محاسبات تحقیق
جدول 5: سهم هزینه بهرهوری از دسترفته (به درصد) ناشی از آلودگی هوا از سرانه تولید ناخالص داخلی سال ۱۳۹۸
|
|
0 درصد |
3 درصد |
8/5 درصد |
|
مرد |
118/0 |
070/0 |
046/0 |
|
زن |
054/0 |
30/0 |
021/0 |
|
دوجنس |
172/0 |
100/0 |
068/0 |
منبع: محاسبات تحقیق
همانطور که در جدول ۵ هم اشاره شده است، در صورت در نظر گرفتن نرخ تنزیل صفر درصد، مرگهای ناشی از آلودگی هوا، سهمی معادل 17/0 درصد از تولید ناخالص داخلی کل کشور را شامل میشود که این رقم برای مردان و زنان کشور در سال 1398 به ترتیب 12/0 درصد و 054/ درصد است. بادرنظر گرفتن نرخ تنزیل 3 درصد، هزینه بهرهوری از دست رفته ناشی از آلودگی در سطح مردان و زنان کشور 070/0 درصد و 03/0 درصد محاسبه شده است. نهایتا، در سطح تنزیل 8/5 درصد، مرگهای ناشی از آلودگی هوا به ترتیب 046/0 درصد و 021/0 درصد از کل تولید ناخالص داخلی مردان و زنان کشور را دربر میگیرد.
هرم سنی هزینه از دست رفته تولیدی که در نمودار 4 نمایش داده شده است نشان میدهد که ارقام شاخص ذکر شده در همه گروههای سنی برای مردان بیشتر از زنان است. از سوی دیگر، در هر دو جنس، بیشترین هزینه از دست رفته تولیدی مربوط به گرو ههای سنی 59-55 سال و 54-50 سال و کمترین آن مربوط به گروههای سنی 19-15 سال و 24-20 سال بود. این تفاوتهای مربوط به گروههای سنی احتمالا مرتبط با تابآوری بالاتر افراد در سنین جوانی خواهد بود.
نمودار4: الگوی سنی هزینه از دست رفته تولیدی ناشی از آلودگی هوا در کشور 1398
نتیجه گیری
هدف از این مطالعه برآورد هزینه اقتصادی مرگهای زودرس آلودگی هوا در کشور در سال 1398 بود. بار اقتصادی آلودگی هوا عمدتا با استفاده از رویکردهای مختلف شامل رویکرد سرمایه انسانی، هزینه بیماری، تمایل به پرداخت، روش بیمه و پرداخت غرامت برآورد میشود (2021 Panteli & Delipalla,). در این مطالعه از رویکرد سرمایه انسانی برای دستیابی به هدف مطالعه استفاده شده است. این رویکرد عموماً برای محاسبه بار اقتصادی مرگومیر زودرس ناشی از بیماریهای غیرواگیر و عوامل خطر آن مورد استفاده قرار میگیرد. در این رویکرد فرض میشود که ارزش پولی تولید از دست رفته در اثر ناتوانی یا مرگ زودرس یک فرد برابر با دستمزد فرد قبل از ناتوانی و مرگ است (بیات و همکاران، 1399). لازم به ذکر است که به منظور به دست آوردن ارزش فعلی هزینههای اقتصادی عمدتا از نرخ تنزیل 3 درصد استفاده میشود که در این مطالعه با توجه به شرایط اقتصادی کشور و همچنین نتایج مطالعات انجام شده از نرخ 8/5 درصد استفاده شده است و مقایسهای هم برای نرخهای تنزیل مختلف فراهم شده است. از آنجایی که این رویکرد متکی بر درآمد کسب شده توسط فرد است، لذا برخی این انتقاد را بر این رویکرد وارد میکنند که این روش ممکن است وزن بیشتری را به جوانان شاغل در مقایسه یا سایر گروههای سنی بدهد. نکتهای که باید مورد توجه قـرار گیرد این است که رویکرد سرمایه انسانی تلاش نمیکند ارزش زندگی هر فرد را اندازهگیری نماید بلکه صرفاً به دنبال محاسبه تولید اقتصادی از دست رفته است.
همانطور که اشاره شد، در صورت در نظر گرفتن نرخ تنزیل ۳ درصد، به سهمی معادل 1/0 درصد از تولید ناخالص داخلی برای هزینه بهرهوری از دسترفته ناشی از آلودگی هوا در ایران خواهیم رسید، اما با نرخ تنزیل 8/5 درصد، این مقدار به 06/0 درصد کاهش مییابد که این کاهش ناشی از افزایش نرخ تنزیل است. سایر مطالعات انجام شده، متمرکز بر یک شهر خاص به ویژه شهر تهران است و یا بخشی از آلودگی هوا از جمله PM2.5 را پوشش دادهاند که نتایج آن قابلیت مقایسه با یافتههای این مطالعه را ندارند. تاثیر اقتصادی آلودگی هوا به عنوان هزینه تولید از دست رفته به دلیل مرگومیرهای زودرس و عوارض ناشی از آن در هند، 36/1 درصد از تولید ناخالص داخلی در سال 2019 شامل شده است. در مطالعهای دیگر در یونان، بیماریهای منتسب به آلودگی هوا منجر به هزینه اقتصادی کل 1.27 میلیارد یورو در سال 2019 یا 68/0 درصد از تولید ناخالص داخلی شده است (Panteli & Delipalla, 2021). . طبق گزارش کمیسیون آلودگی و سلامت لنست[13]، بیماریهای مرتبط با آلودگی هوا مسئول کاهش بهرهوری هستند که در بسیاری از کشورهای با درآمد پایین و متوسط میتواند تا ۲ درصد تولید ناخالص داخلی آنها باشد (Cerveri et al., 2018). نکته مهم اینکه با توجه به روش برآورد متفاوت مطالعات انجام شده داخل و خارج از کشور، مقایسه نتایج باید با احتیاط انجام شود.
در این مطالعه، کل هزینههای مرگومیر ناشی از آلودگی هوا برای مردان بسیار بیشتر از زنان بود. این تفاوت را میتوان با مرگ بیشتر در بین مردان نسبت به زنان و همچنین بالاتر بودن نرخ اشتغال مرد ایرانی نسبت به زنان توضیح داد. با توجه به اینکه برای تمامی افراد از سرانه تولید ناخالص داخلی یکسانی استفاده شده است، تفاوت بهدست آمده را نمیتوان به تفاوت دستمزد مرد و زن نسبت داد بلکه احتمالا این تفاوت ناشی از حضور بیشتر مردان در فضای باز و قرارگیری بیشتر در معرض آلودگی (مردان پذیرش بالاتری برای کار در زمان آلودگی و در محیطهای آلوده را دارند) میباشد و همچنین مرگمیر بالاتر مردان در سنین بهرهوری، از دیگر عواملی است که باید به آن اشاره نمود. نکته دیگر در تحلیل این تفاوت، نرخ بالاتر استعمال دخانیات در میان مردان است که این عامل منجر به وخیمتر شدن اثرات آلودگی هوا در میان مردان میشود. تقارن استعمال دخانیات و آلودگی هوا، احتمال ابتلا به برخی بیماریها از جمله سرطان ریه را افزایش میدهد که در مطالعه سروری[14] و همکاران (۲۰۱۰)، به این عامل اشاره شده است. نکته دیگر در باب نتایج این مطالعه مرتبط با افزایش درصد مرگ ناشی از آلودگی هوا به ویژه از 45 سالگی به بعد است. این موضوع میتواند نشاندهنده تضعیف سیستم ایمنی بدن با افزایش سن باشد که توجه ویژه سیاستگذاران برای افراد در این سنین را طلب میکند.
نیاز به کاهش اثرات زیست محیطی و بهداشتی آلودگی هوا در دهههای اخیر شناخته شده است. بسیاری از کشورهای توسعه یافته استراتژیهای جامع کنترل چند آلاینده را با هدف کاهش اثرات بهداشتی آلایندههای کلیدی، از جمله ذرات معلق (PM)، ازن، دی اکسید نیتروژن و دی اکسید گوگرد اجرا نمودهاند. همچنین، در سالهای اخیر، کشورهای در حال توسعه با جمعیت زیاد نیز شروع به تشدید استانداردهای کیفیت هوا کردهاند. چین برنامه ملی اقدام هوای پاک (2013-2017) را اجرا کرد و آن را با برنامه اقدام سال درختکاری برای هوای پاک دنبال کرد که از سال 2018 شروع شد تا بهطور مشترک انتشار گازهای گلخانهای از منابع مختلف آلودگی را کاهش دهد. از سوی دیگر، مطالعات ارزیابی سلامت بهطور مداوم مزایای بهداشتی و اقتصادی قابلتوجه مرتبط با کاهش آلودگی هوا از طریق این اقدامات را برجسته کردهاند. از سوی دیگر، به استناد سند چشمانداز نظام سلامت در سال 1404، ایران کشوری است با مردمی برخوردار از بالاترین سطح سلامت و دارای عادلانهترین و توسعهیافتهترین نظام سلامت در منطقه که در راستای دستیابی به این هدف، لازم است برای صیانت از سلامت مردم در کنترل و کاهش آلودگی هوا بهعنوان یکی از عوامل محیط زیستی، اهتمام و مراقبت بیشتری صورت گیرد. مدیریت و کاهش آلایندههای محیط زیست به منظور کاهش تبعات سلامتی و اثرات سوء آن یکی از وظایف حاکمیتی دولتها میباشد. در حال حاضر با گذشت نزدیک به 3 دهه از برنامههای توسعه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور، اگر چه در هر یک از برنامهها به مبحث آلودگی هوا توجه شده و در احکام و اسناد بالادستی، دستیابی به استانداردهای سازمان جهانی بهداشت و استاندارد بینالمللی برای آلودگی هوای کلان شهرها مطرح گردیده است، ولی علیرغم اقدامات صورت گرفته با انتشار آلایندههای هوا از منابع مختلف، کیفیت هوا در این مناطق نامطلوب بوده و با فاصله از مقادیر استانداردهای تعیین شده قرار گرفته است. میزان بالای آلودگی در ایران را میتوان به عوامل مختلفی از جمله تمرکز جمعیت در شهرهای بزرگ، وجود کارخانهها با درجه بالایی از آلایندگی در اطراف شهرها و همچنین وجود خودروهای غیراستاندارد نسبت داد. نکته حائز اهمیت در این بحث، سهم هر کدام از این منابع در آلوده کردن هوای شهرهاست که نیازمند مطالعات دقیقتری در این حوزه میباشد و در پی این مطالعات میتوان توصیههای دقیقتری را به سیاستگذار ارائه نمود اما آنچه پرواضح است و بر کسی پوشیده نیست، نیاز مبرم به سیاستگذاری در جهت کاهش آلودگیها و کاهش هزینههای مستقیم و غیرمستقیم این آلودگیها میباشد.
تقدیر و تشکر
این مقاله مستخرج از طرح پژوهشی با عنوان "اثرات جمعیتی- اقتصادی مرگهای ناشی از آلودگی هوا در ایران" است که در سال 1402 در مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور، انجام شده و بدینوسیله از حمایت مادی و معنوی مؤسسه سپاسگزاری میگردد.
[1] - Heath Effects Institute
[2] - Human Capital
[3] - Cost of Productivity Lost
[4] - Smith
[5] - Neoclassical growth accounting and endogenous growth models
[6] - Weisbrod
[7] - Neoclassical economic theory
[8] - Economic value of statistical life year
[9] - Liljas
[10] - Systematic Review
[11] - Global Burden of Diseases
[12] - Discount Rate
[13] - The Lancet Commission on pollution and health
[14] - Cerveri
