جمعیت و سیاست در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار جمعیت شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

هدف این مقاله بررسی رابطۀ جمعیت و سیاست در ایران معاصر است. این پژوهش ضمن اذعان به رابطۀ دیالکتیک جمعیت و سیاست، تلاش می‌کند نقش تغییرات حجمی و ساختاری جمعیت را بر سیاست مطالعه کند. روش اصلی این مطالعه روش اسنادی و کتابخانه‏ای است. طبق نتایج، جمعیت ایران هم به لحاظ تحولات حجمی و هم به لحاظ تحولات ساختاری توانسته‏ در برهه‏های زمانی مختلف از مسیرهای نهادی بر تحولات سیاسی تأثیر بگذارد. رشد جمعیت به همراه توسعۀ ناموزون منطقه‏ای و بخشی (بین نهادی) قبل از انقلاب توانست نهایتاً به انقلاب اسلامی منجر شود. در زمان جنگ رشد حجم جمعیت در کنار ساختار بسیار جوان حاصل از رشد دهه‏های گذشته، توانست نیرویی قابل برای مقاومتی هشت‏ساله عرضه کند. پس از جنگ فشار حاصل از حجم بالای جمعیت بر نهادهای دولتی و غیردولتی، چرخشی کلان در عرصۀ سیاستگذاری در حوزۀ جمعیت به همراه داشت که همان کنترل جمعیت بود. سال‏ها بعد، یعنی زمان کنونی، ساختار همان جمعیت کنترل‏شده مجدداً به صورت نیروهایی دیگر بر شانه‏های نهاد سیاست سنگینی می‏کند و مدیریت آن مستلزم سیاستگذاری‏های علمی و واقع‌گرایانه است.

کلیدواژه‌ها


آبراهامیان، یرواند (1391) ایران بین دو انقلاب: درآمدی بر جامعه‏شناسی سیاسی ایران معاصر، (ترجمۀ: احمد گل‏محمدی و محمدابراهیم فتاحی)، تهران، نشر نی.
آبراهامیان، یرواند (1393) تاریخ ایران مدرن، (ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی)، تهران، نشر نی.
آبراهامیان، یرواند (1394) مردم در سیاست ایران، (ترجمۀ بهرنگ رجبی)، تهران، نشر چشمه.
آذری نجف‏آبادی (1394) «جمعیت جوان و خشونت‏های خاورمیانه: موردپژوهی مصر»، فصلنامه روابط خارجی، سال هفتم، شماره 2، صص 161-135
ابراهیم‏زاده، عیسی؛ میرنجف موسوی وشمس‏اله کاظمی‏راد (1389) «تحلیل فضایی نابرابری‏های منطقه‏ای میان مناطق مرزی و مرکزی ایران»، فصلنامه ژئوپلتیک، سال هشتم، شماره اول، صص 214-235
توکلی‏نیا، جمیله؛ محمد شالی (1390) «نابرابری‏های منطقه‏ای در ایران»، فصلنامۀ آمایش محیط، شماره 18، صص 1-15
جعفری، مجتبی (1393)  آمار واقعی شهدای جنگ؛ 190 یا 220 هزار نفر؟ http://tarikhirani.ir/fa/news/4707، بازبینی شده در 12/4/1401
حسینی، حاتم (1396) «وضعیت‏های متعارض و مسالۀ سیاست‏گذاری جمعیت در ایران»، جمعیت، دوره 22، شماره 93 و 94، صص: 19-46
خبرگزاری مهر (1395) شناسایی و انهدام گروه‏های تکفیری در کردستان، چهارم خرداد 1395 http://www.mehrnews.com/news/3667068
خلیلی، رضا (1394) «تأثیر شکاف‏های اجتماعی بر امنیت ملی ایران؛ در جستجوی چهارچوبی تحلیلی»، مطالعات راهبردی، سال هجدهم، شماره چهارم، صص 50 -70
دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال (1384) تحول گفتمانی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران، مؤسسه انتشاراتی روزنامه ایران.
دیگار، پیر، برناهور گاد، یان ریشار (1378) ایران در قرن بیستم، (ترجمۀ عبدالرضا (هوشنگ) مهدوی)،  تهران، نشر البرز.
ذکی، یاشار؛ احمدی، سیدعباس، عباسی شوازی، محمدجلال؛ ادیب‏نیا، زهرا (1399) «تحلیل فضایی اثرات بیکاری و بیکاری تحصیل‏کردگان بر جغرافیای سیاسی ایران»، نامه ا نجمن جمعیت‏شناسی ایران، سال 15، شماره 29، صص: 151-178.
سرایی، حسن (1391) جمعیت‏شناسی و جمعیت ایران، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‏های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه.
شریفی، منصور (1385) «مرحلۀ انتقال مرگ‏ومیر و شواهدی از استمرار انتقال اپیدمولوژیک در ایران» نامه انجمن جمعیت‏شناسی ایران؛ سال یکم، شماره 2،  صص 171ـ194
صادقی، رسول (1391) «تغییرات ساختار سنی و ظهور پنجره ی جمعیتی در ایران: پیامدهای اقتصادی و الزامات سیاستی»، مطالعات راهبردی زنان، سال چهاردهم، شماره 55، 95-150
عباسی شوازی، محمدجلال؛ میمنت حسینی چاوشی (1391) «تحولات و سیاستهای اخیر جمعیتی در ایران: ضرورت تدوین سند جامع جمعیتی»، نامه انجمن جمعیت‏شناسی ایران، سال هفتم، شماره 13، 95-117.
گُر، تد رابرت (1377) چرا انسان‏ها شورش می‏کنند؟ (ترجمه: علی مرشدی‏زاد)، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی.
گلدستون، جک (1384) «افزایش جمعیت و بحران‏های انقلابی»، در جان فوران،  نظریه‏پردازی انقلا‏ب‏ها، (ترجمه: فرهنگ ارشاد)، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
گلدستون، جک؛ اریک کافمن و مونیکا دوفی تافت (1395) جمعیت‏شناسی سیاسی: نقش تغییرات جمعیتی در سیاست ملی و امنیت بین‏المللی، (ترجمه: یعقوب فروتن)، تهران: مؤسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور.
محمودی، محمدجواد؛ مشفق، محمود؛ پروان، میثم (1391) «مطالعۀ تطبیقی گذار سنی کشورهای منتخب مسلمان با تأکید بر ایران: الگوها، روندها و چالش‏ها»، جمعیت، بهار 1391
مرکز آمار ایران (1365) نتایج تفصیلی سرشماری کل کشور 1365، www.amar.org.ir، بازبینی شده در 25 خرداد 1394
مرکز آمار ایران (1396) چکیدۀ نتایج طرح آمارگیری نیروی کار پاییز 1396، www.amar.org.ir، بازبینی شده در 20 مرداد 1401
مرکز آمار ایران (1398) چکیدۀ نتایج طرح آمارگیری نیروی کار تابستان 1398، www.amar.org.ir، بازبینی شده در 20 مرداد 1401
مرکز آمار ایران (1400) چکیدۀ نتایج طرح آمارگیری نیروی کار پاییز 1400، www.amar.org.ir، بازبینی شده در 20 مرداد 1401
مرکز آمار ایران (a 1390) نتایج تفصیلی سرشماری کل کشور 1390، www.amar.sci.org.ir، بازبینی شده در 25 خرداد 1394
مرکز آمار ایران(1375) نتایج تفصیلی سرشماری کل کشور 1375، www.amar.sci.org.ir، بازبینی شده در 25 خرداد 1394
مرکز آمار ایران(b1390)، نتایج تفصیلی سرشماری استان سیستان و بلوچستان 1390، www.amar.org.ir، بازبینی شده در 25 خرداد 1394
مرکز آمار ایران(c 1390)، نتایج تفصیلی سرشماری استان خوزستان 1390، www.amar.org.ir، بازبینی شده در 25 خرداد 1394
مرکز آمار ایران(d 1396)، نتایج تفصیلی سرشماری استان خوزستان 1395، www.amar.org.ir، بازبینی شده در 20 فروردین 1396
مؤسسه فرهنگی مطبوعاتی ایران (1391) ماهنامۀ ایران: ویژه‏نامه جمعیت، تهران، موسسه فرهگی مطبوعاتی ایران.
میرزایی، محمد (1379)  «نوسانات تحدید موالید در ایران»، فصلنامه جمعیت، شماره 29و30، صص: 58-38.
میرزایی، محمد؛ عسکری ندوشن، عباس (1385) «برنامه‏های توسعه، رویدادهای سیاسی بین‏الملل و جهت‏گیری مباحث جمعیت‏شناختی در قرن بیستم»، نامه انجمن جمعیت‏شناسی ایران، سال اول، شماره 1، صص: 103-81.
Abbasi-Shavazi, M. J., McDonald, P., and Hosseini Chavoshi, M. (2009) Fertility Transition in Iran, Lodon, Spingler.
Braungart, R.(1984) “Historical  and Generational Patterns of Youth Movements: A Global Perspective”, Comparative Social Research, vol. 7, pp. 3-62.
Cincotta, R. (2007) “Population Age Structure and Its relation to Civil Conflict: A Metric”, Environmental Changes and Security Project Report 12: 55-58.
Cincotta, R. (2011) “Youthful Minorities and the Future of Intrastate Conflict”, New Security Beat, October 13/ Http://newsecurity beat.org/2011/10.
Cincotta, R. (2013) “The Age Structural Timing of Democratization in East Asia: Identifying Past Patterns, Hypothesising Possible Future”, In Proceedings of Asia - Pacific Region Special Session of XXXVII IUSSP International Conference, 215-232. Busan: International Union for the Scientific Study of Population.
Cincotta, R. (2015) “Who’s Next? Age Structure and the Prospects of Democracy and Conflict in North Africa and the Middle East”, in Koeneraad Matthijs et al. (eds), Population changes in Europe, the Middle East and North Africa: Beyond the demographic Divide,. Farnham, Uk: ashgate, pp.167-202.
Cincotta, R., Doces. J. (2012) “The Age-Structural Maturity Thesis: The Impact of the Youth Bulge on the Advent and Stability of Liberal Democracy.” In Jack A. Goldstone, E. P. Kaufmann, and Monica D. Toft (eds), Political Demography, Oxford: Oxford University Press, p. 81–97
Collier, P. (2000) “Doing well Out of War: An Economic Perspective”, in Mat Berdal et al.(eds) Greed & Grievance: Economic Agendas in Civil Conflict Wars, CO and London: Lynne Rienner, pp. 91-11.
Collier, P., Hoeffler. A. (2004) “Greed & Grievance in Civil War, Oxford Economic Papers, (56) 4, pp. 563-595.
Crombach, L., Smits, J. (2002) “The demographic window of opportunity and economic growth at sub-national Level in 91 developing countries”, Social Indicators Research, 161, 171-189
Demeny, P.,  McNicoll, G.(2006) “The Political Demography of the World System, 2000–2050”, Working Paper, the Population Council, Inc.
Goldston, J. (1991) Revolution and Rebellion in the Modern Early World, Berkeley, University of California Press.
Goldston, J. (2001) “Demography, Environment, and Security, in Environmental conflict”, in Diehl and Nils Petter Gleditsch (eds). Environmental Conflict, Boulder, CO: Westview, pp: 84-108.
Green, R. W. (1999) Malthusian Worlds: U.S leadership and the governing of population crises, Colorado: West View Press.
Greenhalgh, S., Winckler, E. (2005) Governing China’s Population, From Leninist to Neoliberal Bio politics, Stanford University Press, Stanford, California.
Kertzer, D. I., and Arel, D. (2001) Census and Identity the Politics of Race, Ethnicity, and Language in National Censuses. Cambridge, MA: Cambridge University Press.
Krishnan, P. (2005) Political Demography of India: Determinants and Consequences, Delhi: B.R. Publishing Corporation.
Lutz, W., Cuaresma, J. C., Abbasi-Shavazi, M. J. (2010) “Demography, Education, and Democracy: global trends and the case of Iran”, Population and Development Review, 36 (2): 258-281.
Mahmoodi, K., Mohammadpur, A., Rezaei, M. (2015) “A discourse analysis of population policies in the context of politics in Iran”, Quality & Quantity, 49(5), 1883-1895.
Neuman, L. (2000), Social Research Methods, Third Edition, London: Allyn and Bacon.
Rodrigues –Silveira, R. (2014) The Political Demography: Censuses as Resources for Political Analysis, Spain, Salamanca University.
Turner, J. H. (1988) The Structure of Sociological Theory, New York, 6th ed., Wadsworth Publishing Company
Urdal, H. (2006) “A Clash of generations? Youth Bulges and Political Violence, International Studies Quarterly 50: 607-629.
Weiner, M., Teitelbaum, M. S. (2001) Political Demography, Demographic Engineering. New York: Berghahn Books. 
دوره 16، شماره 32
مهر 1400
صفحه 41-78
  • تاریخ دریافت: 30 اردیبهشت 1401
  • تاریخ بازنگری: 02 مرداد 1401
  • تاریخ پذیرش: 31 شهریور 1401
  • تاریخ اولین انتشار: 31 شهریور 1401