چالش‌های اجرای سیاست‌های تشویقی فرزندآوری: مطالعه‌ای کیفی در شهر اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جمعیت‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 دانشیار جمعیت شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

3 دانشیار جمعیت‌شناسی، دانشکده علوم تغذیه و صنایع غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران

4 دانشیار جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

5 استاد گروه جمعیت شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

به‌دنبال کاهش سریع باروری در ایران، چرخش به‌سوی سیاست‌های مشوق فرزندآوری، در دهه 1390 مورد توجه قرار گرفت و در آبان‌ماه 1400 "قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت" ابلاغ گردید. اکنون، در گام‌های نخست اجرای این قانون، زمان مناسبی است که مطالعات جمعیتی نحوه ارزیابی مردم و مخاطبین را نسبت به چالش‌های اجرایی این قانون و نقاط قوت و ضعف آن واکاوی نمایند. پایش سیاست‌ها و برنامه‌های جمعیتی می‌تواند علاوه بر تشخیص چشم‌انداز موفقیت آن‌ها، درجهت تجدیدنظر و اصلاح برنامه‌ها و طراحی اقدامات مداخله‌ای دقیق‌تر و اثرگذارتر مفید واقع شود. مقاله حاضر، برمبنای رویکرد نظریه زمینه‌ای، داده‌هایی را از یک مطالعه میدانی در شهر اصفهان و مصاحبه عمیق با 30 زن و مرد مشارکت‌کننده گردآوری نمود. پس از کدگذاری باز، محوری و گزینشی، پانزده مقولۀ اصلی از داده‌ها استخراج و مقولۀ هسته "نارسایی مشوق‌ها در ایجاد انگیزه فرزندآوری" در میان افراد غیرمتمایل به فرزندآوری مشخص شد. تحلیل‌‌ها نشان می‌دهد که فرزندآوری به مثابه‌ی امر خصوصی، مشوق‌های ناکافی و بی‌ارزش، ابهام در سیاست‌گذاری از تصویب تا اجرا، سیاست‌های موقتی و مقطعی، منجر به بی‌اعتمادی نهادی و غیرنهادی شده است. این‌گونه عوامل، همسوسازی خواست افراد با سیاست‌ها را دشوار و پیچیده نموده است. موفقیت سیاست‌های حامی فرزندآوری در گرو اعتماد متقابل مردم و دولت است. 

کلیدواژه‌ها


آقایاری‌هیر، توکل و فرخی نگارستان، مینا و لطیفی‌مجزه، سیده صدیقه (1395)"فرزندآوری به مثابه‌ی مخاطره (مطالعه کیفی زمینه‌های کم‌فرزندی در شهر تبریز)" . مطالعات راهبردی زنان 73: 33-7.
افراسیابی، حسین و مداحی، جواد. (1395). بازنمایی و تبیین نقش اوقات فراغت در اعتیاد به سیگار در میان دانشجویان. برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی 8(26): 216-178.
امیراحمدی، هوشنگ، نیک‌پور، فریدون (1369)، رشد جمعیت و توسعه اقتصادی و اجتماعی در ایران، اقتصاد (اطلاعات سیاسی اقتصادی)، 40: 57-47.
جهانگیری، جهانگیر، احمدی، حبیب، طبیعی، منصور، و ملتفت، حسین (1393) برساخت فهم زنان تک‌فرزند از چالش‌های فرزندآوری (مشارکت‌کنندگان: زنان تک‌فرزند شهر اهواز). توسعه اجتماعی، 9(1)، 85-110.
خلج‌آبادی فراهانی، فریده و سرایی، حسن (1395)."واکاوی شرایط زمینه‌ساز قصد و رفتار تک فرزندی در تهران". مطالعات راهبردی زنان، 18(71)، 58-29
خلج‌آبادی‌فراهانی، فریده،  سرایی، حسن. (1391) قصد تک‌فرزندی و تعیین‌کننده‌های آن در زنان و مردان دارای یک فرزند کمتر از 5 سال، ساکن تهران، نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، 7(13)، 291-256.
خلج‌آبادی‌فراهانی، فریده؛ کیانی علی‌آبادی، فاطمه. (1397). بازاندیشی در معنای فرزند و دلالت‌های آن در زندگی: رهیافت کیفی در زنان متاهل بی‌فرزند ساکن شهر تهران. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران. 13(25): 106-67.
عباسی‌شوازی، محمد جلال، مکدونالد پیتر، حسینی چاوشی، میمنت، کاوه فیروز، زینب، (1381). بررسی دیدگاه زنان در مورد رفتارهای باروری در استان یزد با استفاده از روش‌های کیفی. نامه علوم اجتماعی، 20(10)، 203-169.
عباسی‌شوازی، محمدجلال، حسینی‌چاوشی، میمنت، (1391). تحولات و سیاست‌های اخیر جمعیتی در ایران: ضرورت تدوین سند جامع. نامه انجمن جمعیتشناسی ایران 7(13)، 117-95
عباسی‌شوازی، محمدجلال؛ حسینی‌چاوشی، میمنت؛ بنی‌هاشمی، فریبا؛ فتحی، الهام؛ میرزایی، صفیه؛ و همکاران (1399). تحولات باروری در ایران از سال 1371 تا 1395. تهران: پژوهشکده آمار.
فتحی، الهام، (1399). روند باروری ایران از سال 1396 تا 1399. تهران: مرکز آمار ایران، دسترسی آنلاین (13 اردیبهشت 1401) از: https://www.amar.org.ir/Portals/0/News/1400/fertility.fathi2.pdf   
فروتن، یعقوب و بیژنی، حمیدرضا. (1399). تک‌فرزندی و تعیین‌کننده‌های آن در ایران. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، 15(29)، 265-291.
فروتن، یعقوب و کرمی، فرشاد. (1395). الگوها و تعیین کننده‌های تمایلات فرزندآوری در ایران. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران. 11(22)، 101-72.
فلیک، اووه (1394). درآمدی بر تحقیق کیفی (برگردان هادی جلیلی)، تهران: نشر نی.
کاظمی‌پور، شهلا؛ سلطانی چم‌حیدری، زهرا، (1391) .نگاهی به مسئله باروری زیر نرخ جانشینی و سیاست‌گذاری‌های موثر در مواجهه با آن، نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، 7(14)، 59-29
محمد‌پور، احمد (1392)، روش تحقیق کیفی ضدروش: (مراحل و رویههای عملی در روششناسی کیفی)، تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
مدیری، فاطمه؛ تنها، فاطمه؛ گیلانی، نرجس (۱۴۰۰). تعیین‌کننده‌های اقتصادی-اجتماعی قصد و رفتار فرزندآوری در مردان شهر تهران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران. 10(4)، 1147-1123.
مرکز آمار ایران (1400) محاسبه باروری کل با روش مستقیم با منابع مختلف داده به تفکیک استان 99-1395. دسترسی آنلاین (13 اردیبهشت 1401) از:
ملتفت، حسین؛ نواح؛ عبدالرضا؛ ترکی، زهرا (1401). تاثیر مصرف رسانه‌ای بر رفتار باروری زنان همسردار شهر اهواز. تداوم و تغییر اجتماعی، 1(زیرچاپ).
نیومن، ویلیام لارنس (1390). روشهای پژوهش اجتماعی: رویکردهای کمی و کیفی (برگردان ابوالحسن فقیهی و عسل آغاز)، تهران: ترمه.
Abbasi-Shavazi, M. J., Hosseini-Chavoshi, M., & McDonald, P. (2007). The path to below-replacement fertility in the Islamic Republic of Iran. Asia-Pacific Population Journal, 22(2), 91-112.‏ https://doi.org/10.18356/1d5d44c7-en  
Abbasi-Shavazi, M. J., McDonald, P., & Hosseini-Chavoshi, M. (2009). The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction,  Springer
Abbasi‐Shavazi, M. J., Philip Morgan, S., Hossein‐Chavoshi, M., & McDonald, P. (2009). Family change and continuity in Iran: Birth control use before first pregnancy. Journal of Marriage and Family, 71(5), 1309-1324.‏ https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2009.00670.x  
Abbasi-Shavazi, M.J, & McDonald, P. (2006). Fertility decline in the Islamic Republic of Iran: 1972–2000. Asian Population Studies, 2(3), 217-237.‏ https://doi.org/10.1080/17441730601073789
Adjei, N. K., & Billingsley, S. (2017). Childbearing behavior before and after the 1994 population policies in Ghana. Population Research and Policy Review, 36(2), 251-271.‏ https://doi.org/10.1007/s11113-017-9426-4  
Aghajanian, A. and Mehryar, A. (1999) Fertility Transition in the Islamic Republic of Iran: 1976-1996. Asia-Pacific Population Journal, 14, 21-42.
Ahmed, S., & Fielding, D. (2019). Changes in mater‌nity leave cov‌er‌age: Implications for fer‌til‌ity, labor force participation and child mortality. Social Science & Medicine, 241, 112573. https://doi.org/10‌.1016‌/j‌.socscimed‌.2019‌.112573  
Becker, G. (1991). A Treatise on the Family, Enlarged Edition, Harvard University Press, Cambridge.
Bradshaw, J. and Finch, N. (2006) Can Policy Influence Fertility? In Emanuel, H. (ed), Ageing and the Labour market: Issues and Solutions, International Studies in Social Security – Volume 12, Antwerp: Intersentia/FISS, (pp: 151-168).
Demeny, P. (1997). Replacement-Level Fertility: The Implausible Endpoint of the Demographic Transition.In G.W. Jones, R.M. Douglas, J.C. Caldwell, & R.M. D'souza (Eds.), The Continuing Demographic Transition. Oxford: Claredon Press.
Demeny, P. (2003). Population policy dilemmas in Europe at the dawn of the twenty‐first century. Population and Development Review29(1), 1-28.‏ https://doi.org/10.1111/j.1728-4457.2003.00001.x
Demeny, P. (2011). Population policy and the demographic transition: performance, prospects, and options. Population and Development Review37, 249-274.‏ https://doi.org/10.1111/j.1728-4457.2011.00386.x
Gauthier, A. H. (2007). The impact of family policies on fertility in industrialized countries: a review of the literature. Population Research and Policy Review, 26(3), 323-346.‏ https://doi.org/10.1007/s11113-007-9033-x
Husain, Z., & Dutta, M. (2016). Fertility Control in a Risk Society: Analyzing Contraception Choice of Urban Elites in India. Springer.
Kohler, H. P., Ortega, J. A., Billari, F. C. (2001). "Towards a theory of lowest-low fertility," MPIDR Working Papers WP-2001-032, Max Planck Institute for Demographic Research, Rostock, Germany. https://doi.org/10.4054/MPIDR-WP-2001-032  
Ladier-Fouladi, M. (2021). “The Islamic Republic of Iran’s New Population Policy and Recent Changes in Fertility.” Iranian Studies, 54: 5–6, 907–30, https://doi.org/10.1080/00210862.2021.1884970
Lesthaeghe, R., & Moors, G. (1995). Is there a new conservatism that will bring back the old family? Ideational trends and the stages of family formation in Germany, France, Belgium and the Netherlands. In Evolution or Revolution in European Population; European Population Conference, Milano, 4-8 Sept., 1995. (pp. 225-266). Franco Agnelli Publishers.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. Sage Publication.‏
Luci-Greulich, A., & Thévenon, O. (2013). The impact of family policies on fertility trends in developed countries. European Journal of Population, 29(4), 387-416.‏ https://doi.org/10.1007/s10680-013-9295-4  
May, J. F. (2012). World Population Policies: Their Origin, Evolution, and Impact. Springer.
McDonald, P. (2000). Low fertility in Australia: evidence, causes and policy responses. People and Place, 8(2), 6-21.‏ https://doi.org/10.4225/03/590bd3a603393  
McDonald, P. (2001). Work-family policies are the right approach to the prevention of very low fertility. People and Place, 9(3), 17-27.‏ https://doi.org/10.4225/03/590aa60e8aabf  
Mcdonald, P. (2006). Low Fertility and the State: The Efficacy of Policy. Population and Development Review, 32(3), 485-510. https://doi.org/10.1111/j.1728-4457.2006.00134.x
Mirzaei, P., Vaez, N., & Talebian, M. H. (2022). Challenges of Population Policies on Childbearing and Reproductive Health After the Islamic Revolution of Iran. Journal of Health Sciences & Surveillance System, 10(1), 19-27.‏ https://doi.org/10.30476/jhsss.2021.89161.1161  
Mirzaie, M. (2005). Swings in fertility limitations in Iran. Critique: Critical Middle Eastern Studies, 14(1), 25-33. https://doi.org/10.1080/10669920500056973  
Morgan, S. P., & Hagewen, K. (2005). Is very low fertility inevitable in America? Insights and Forecasts from an Integrative Model of Fertility, In Booth, A. & Crouter, A. C. (Eds.) The New Population Problem: Why Families in Developed Countries Are Shrinking and What It Means?, (pp. 3-28). Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum Associates.
Pritchett, L., (1994). "Desired fertility and the impact of population policies," Policy Research Working Paper Series 1273, The World Bank.
Quesnel-Vallée, A., & Morgan, S. P. (2003). Missing the target? Correspondence of fertility intentions and behavior in the US. Population Research and Policy Review, 22(5), 497-525.‏ https://doi.org/10.1023/B:POPU.0000021074.33415.c1  
Razeghi-Nasrabad, H. and Abbasi-Shavazi, M.J. (2020). “Ideal Fertility in Iran: A Systematic Review and Meta-analysis.” International Journal of Women’s Health and Reproduction Sciences, 8(1): 10–18. http://doi.org/10.15296/ijwhr.2020.02  
Razeghi-Nasrabad, H. B., & Alimondegari, M. (2019). Gender Preference and its Influence on Fertility Intention in the low-Fertility Context of Tehran, Iran. Journal of Midwifery and Reproductive Health, 7(4), 1972-1980.‏ https://doi.org/10.22038/jmrh.2019.38096.1422  
Roudi-Fahimi, F. (2002). Iran's family planning program: responding to a nation's needs: Population Reference Bureau Washington, DC.
Schoen, R., Astone, N. M., Kim, Y. J., Nathanson, C. A., & Fields, J. M. (1999). Do fertility intentions affect fertility behavior? Journal of Marriage and the Family, 790-799.‏ https://doi.org/10.2307/353578  
Schoen, R., Kim, Y. J., Nathanson, C. A., Fields, J., & Astone, N. M. (1997). Why Do Americans Want Children? Population and Development Review, 23(2), 333–358. https://doi.org/10.2307/2137548  
van de Kaa, D.J. (1997). Options and sequences: Europe’s demographic patterns. Journal of Population Research 14(1), 1–29 (1997). https://doi.org/10.1007/BF03029484
Wallerstein, I. (2011). The Modern World-System III: The Second Era of Great Expansion of the Capitalist World-Economy, 1730s–1840s.,‎ University of California Press.‏
Weeks, J. (2008). Population: An Introduction to Concepts and Issues. Tenth edition. Belmont CA: Wadsworth, Thomson Higher Education
Wood, J., & Neels, K. (2017). First a Job, Then a Child? Subgroup Variation in Women’s Employment-Fertility Link. Advances in Life Course Research, 33(C), 38-52.‏ http://doi.org/10.1016%2Fj.alcr.2016.09.003