نوع مقاله : مقاله پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Abortion is a sensitive issue, and estimating its prevalence often faces methodological challenges. This study aimed to estimate the prevalence of induced abortions in Tehran in 2023 using the Network Scale-Up Method (NSUM), purposive sampling and face-to-face interviews. The participants consisted of 2640 women aged 18-49 living in 22 districts of Tehran. Based on the logic of the Network Scale-Up Method and by applying the Maximum Likelihood Method, the size of the active network size of respondents was 107. Using the Probabilistic Method and applying a correction factor related to induced abortion, the annual number of induced abortions was estimated at 13300 abortions. The annual rate of induced abortions in Tehran in 2023 was 5.2 abortions per 1000 women. Estimating the prevalence of induced abortions, particularly in restrictive environments, is crucial for population planning and policy-making. The study recommends using alternative indirect estimation methods in Tehran and conducting similar studies in other cities across the country.
کلیدواژهها English
مقدمه و بیان مسئله
امروزه در جامعۀ ایران، گفتوگو پیرامون سقطجنین[1] ابعاد تازهتری یافته است. مباحث و پژوهشهای چند دهۀ اخیر در خصوص این پدیدۀ مهم اجتماعی، نتیجۀ تلاش چند دههای فعالان و علاقهمندان به حوزۀ زنان و تبدیل مسائل و معضلات آنان به موضوعات قابل بحث و بررسی توسط دولتهاست. به نظر میرسد درحال حاضر، در زمینۀ بهداشت و حقوق جنسی و باروری، هیچ موضوعی مهمتر از سقطجنین نیست.
مطابق با آمار سازمان بهداشت جهانی، از هر ۱۰ حاملگی ناخواسته، ۶ مورد آن به سقطجنین القائی (عمدی) منجر میشود. سقطجنین ناایمن یک عامل مهم قابلپیشگیری در مرگومیر و بیماریهای مادران است که میتواند منجر به عوارض جسمی و روانی و بار اجتماعی و مالی برای زنان، دولتها و سیستمهای بهداشتی شود. نبود دسترسی به مراقبتهای سقطجنین ایمن، بهموقع، مقرونبهصرفه و محترمانه، یک مسئلۀ حیاتی بهداشت عمومی و حقوق بشر است (WHO[2], 2024).
نتایج تحقیق برک[3] و همکاران (۲۰۲۰) نشان داد در سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ سالانه ۱۲۱میلیون بارداری ناخواسته در دنیا وجود داشته و ۶۱ درصد از حاملگیهای ناخواسته به سقط ختم شده است (وقوع سالانۀ ۷۳٫۳میلیون سقط در دنیا). یافتههای پژوهش گاناترا[4] و همکاران (۲۰۱۷) نشان میدهد از ۵۵٫۷ میلیون سقطجنینی که هر سال در سراسر جهان بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ اتفاق افتاده است، ۳۰٫۶میلیون ایمن و ۲۵٫۱میلیون ناایمن بوده است. ۲۴٫۳میلیون (۹۷ درصد) از سقطهای ناایمن در کشورهای درحالتوسعه بوده است.
بررسیهای سای[5] و همکاران (۲۰۱۴) نشان میهد در سالهای ۱۲-۲۰۰۳، ۷/۴ تا ۱۳ درصد از مرگومیر مادران با پیامدهای سقطجنین مرتبط است. این در حالی است که مطابق با اعلام سازمان بهداشت جهانی، مرگومیر مادران ناشی از سقطجنین و بهطور خاص سقطجنین ناایمن، اغلب کمتر گزارش میشود (WHO, 2024). بررسیهای سینگ و مدو زیمت[6] (2016) نشان میدهد در مناطقی که سقطجنینهای ناایمن رایج است، میزان مرگومیر مادران بالاست. برآوردها از سال ۲۰۱۲ نشان میدهد که تنها در کشورهای درحالتوسعه، سالانه ۷ میلیون زن بهدلیل عوارض سقطجنین ناایمن در مراکز بیمارستانی تحت درمان قرار میگیرند.
سقطجنین در ایران مگر در موارد خاص، غیرقانونی است و به همین دلیل آمار دقیقی از آن وجود ندارد. تنها مرجع آمار رسمی سقط جنین در کشور، اظهارات برخی مسئولین در رسانههاست که بعضاَ در آن تناقضاتی نیز دیده میشود. سایت خبری تابناک در خبر 5 مرداد 1399 آمار سقطجنینهای غیرقانونی را سالانه بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار سقط[7]، همشهری آنلاین در تاریخ 31 اردیبهشت 1402 میانگین سالانۀ سقط را ۳۵۰ هزار تا ۵۳۰ هزار مورد[8]، روزنامۀ فرهیختگان در صفحه 7 شماره 3983 در تاریخ 25 مهر 1402 تعداد سالانۀ سقط را ۲۵۰ تا ۶۵۰ هزار سقط[9] و خبرگزاری مهر[10] در تاریخ 13 دی 1402، آمار سقطجنین را روزانه دو هزار سقط در کشور اعلام نموده است.
اظهارات پژوهشگران و همچنین نتایج پژوهشهای انجام شده، بیانگر آمار متفاوتی است. شهلا کاظمیپور[11] در خصوص آمار سقطجنین در ایران به روزنامۀ اینترنتی فراز میگوید: «در خصوص سقطجنین در ایران، آماری وجود ندارد و بحثهای مطرح شده در این باره غیرعلمی است ... براساس برآوردهایی که انجام شده است، سالانه حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار جنین در کشور ما بهصورت عمدی سقط میشوند.» براساس نتیجۀ پژوهش عرفانی و شجاعی (1397) که در بهار سال 1393 انجام شده، سالیانه 101000 سقط عمدی برای کشور برآورد شده است.
یکی از مسئلههای مهم پژوهشگران حوزۀ جمعیتشناسی در ایران، پاسخ به تناقضات آماری در خصوص سقطجنین است. از آنجا که میزان شیوع پدیدههای جمعیتی و روند تغییرات آن در طول زمان، نقش مهمی در برنامهریزی و سیاستهای جمعیتی دارد، برآورد شیوع سقطجنین و تحلیل روند تغییرات آن ضروری و بسیار قابل اهمیت است.
سقطجنین نه تنها متغیری اثرگذار و مهم بر میزان باروری کل و رشد جمعیت در کشورهاست، بلکه مسئلهای مهم در حوزۀ سلامت و بهداشت زنان است و اگرچه موضوعی جهانی است، اما در کشورهایی نظیر ایران که هرم سنی جمعیت رو به سالمندی و آمار تولدها[12] رو به کاهش است (سازمان ثبت احوال کشور، 1404)، از اهمیت بیشتری برخوردار است. آنچه بسیار حائز اهمیت است، این است که علیرغم گناه بودن سقطجنین در فقه اسلام و ممنوعیت آن در قوانین حقوقی ایران، آمارهای ارائه شده توسط مسئولین ذیربط در کشور، غالباَ روند کاهشی ندارد. تصویب قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» در تاریخ ۱۹/۰۸/۱۴۰۰ در مجلس شورای اسلامی[13] و الزام بسیاری از نهادها و دستگاههای کشور به تبلیغ ازدواج و فرزندآوری و برخورد قاطعانه با سقطجنین (مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، 1400)، مؤید این مسئله است. بررسی این مهم که تصویب و اجرای این قانون چه تأثیری بر آمارهای سقطجنین عمدی داشته است، نیازمند وجود آمارهای علمی از این پدیده است. اگرچه در کشورهایی که قوانین محدودکننده برای سقطجنین وجود دارد، همواره این پدیده با کمشماری روبهروست، اما تحقیق و پژوهش با هدف برآورد و پیشبینی شیوع این پدیده، علاوه بر سنجش نتایج قانون فوقالذکر، میتواند مورد استفادۀ برنامهریزان و سیاستگذاران جمعیتی کشور قرار گیرد.
این پژوهش با هدف برآورد تعداد سالیانۀ سقطجنینهای عمدی در کلانشهر تهران در سال 1402 صورت گرفته است.
پیشینۀ پژوهش
عمده پژوهشهای انجام شده در ایران طی چند دهۀ اخیر با موضوع سقطجنین در حوزۀ علوم پزشکی، فقه و حقوق بوده است. تعداد قابلتوجهی از پژوهشهای موجود در حوزۀ علوم اجتماعی نیز، به روشهای کیفی انجام شده و در خصوص برآورد تعداد سالیانۀ سقط، تحقیقات زیادی وجود ندارد. همانگونه که پیشتر اشاره شد، سقطجنین در کشور ما حرام و غیرقانونی است و مطالعۀ این پدیده در ایران دارای تفاوتها و محدودیتهای جدی در مقایسه با سایر کشورهاست. در ادامه به برخی تحقیقات انجامشده در خصوص برآورد شیوع سقطجنین در ایران اشاره میشود:
جدول ۱: پژوهشهای انجامشده در خصوص سقطجنین در ایران
|
عنوان پژوهش |
پژوهشگران |
روش پژوهش |
مهمترین نتایج |
1- برآورد غیرمستقیم میزان سقطجنین عمدی کل با استفاده از مدل تعیینکنندههای بلافصل باروری در ایران به تفکیک استانها
|
توکل آقایاری هیر و امیرهوشنگ مهریار (1386) |
کمّی (با استفاده از مدل تعیینکنندههای بلافصل باروری و دادههای پیمایش جمعیت و سلامت در ایران)
|
برآوردها نشان میدهد هر زن ایرانی در طول دورۀ باروری خود و با فرض ثبات نسبی میزانهای ویژۀ سقط عمدی زمان پژوهش، بهطور متوسط در حدود ۱٫۰۷۱ مورد را تجربه میکند که این میزان در مناطق شهری و در استانهای با وضعیت اقتصادی و اجتماعی بالا بیشتر بوده است. براساس یافتهها، استفاده از وسایل تنظیم خانواده با ۵۹٫۳ درصد بیشترین تأثیر بازدارنده روی باروری را داشته است و دیرکرد یا ازدواجنکردن با ۲۱٫۲ درصد، سقط عمدی با ۱۵٫۸ درصد، و نازایی موقت با ۳٫۸ درصد در رتبههای بعدی جای گرفتهاند. |
|
2- میزان و عوامل مرتبط با سقطجنین عمدی در شهر تهران |
امیر عرفانی و شهلا کاظمیپور (1388) |
کمّی (با استفاده از دادههای پیمایش باروری شهر تهران) |
براساس یافتهها از هر شش زن متأهل ۱۵-۴۹سالۀ تهرانی، یک زن در طول عمرش حداقل یک سقط عمدی داشته و حدود ۹ درصد بارداریها در تهران به سقط میانجامد. زنان متأهل تهرانی سالانه ۱۱۵۰۰ سقط عمدی را انجام میدهند. احتمال سقط در بین زنان کمتر مذهبی، ثروتمند، شاغل، و بدون فرزند یا دارای دو فرزند بیشتر است. یافتهها حکایت از وجود تحمیل مردانه برای انجامدادن سقط توسط زنان دارد. همچنین ۸۴ درصد سقطهای عمدی در تهران بهطور غیرقانونی انجام میشود. فاصلهگذاری و تحدید موالید دلیل بیشتر سقطها ذکر شده است. تقریباً دوسوم سقطها نتیجۀ شکست روشهای پیشگیری عزل، قرص، و کاندوم بوده است. این پژوهش زنان نیازمند به خدمات ویژه و مشاوره برای جلوگیری از بارداریهای ناخواسته را شناسایی کرده است. |
|
3- شواهد تازه از سقطجنین عمدی در شهر تهران: میزانها، دلایل، و تغییرات |
جواد شجاعی و امیر عرفانی (1397) |
کمّی |
از سال ۱۳۸۸-۱۳۹۳ میزان کل سقط از ۱۶/۰ به ۱۴/۰ سقط بهازای هر زن، میزان عمومی سقط از ۵/۵ به ۴/۴ سقط بهازای ۱۰۰۰ زن، و تعداد سالانه سقط از ۱۱۵۰۰ به ۱۱۴۰۰ سقط کاهش یافته بود. با فرض میزان سقط در تهران بهمثابۀ میانگین ملی، سالانه ۱۰۱۰۰۰ سقط عمدی برای کل کشور برآورد میشود. حدود ۹ درصد بارداریها در تهران به سقط میانجامد. میانگین سن زنان در هنگام سقط ۳/۶±۵/۳۳ سال است. احتمال سقط در بین زنان با تحصیلات بالاتر، ثروتمندتر، شاغل، کمتر مذهبی، مهاجرین شهری، و زنان بدون فرزند یا دارای یک فرزند بیشتر است. سهم دلایل غیرپزشکی انجامدادن سقط از ۶۹ درصد در سال ۱۳۸۸ به ۸۲ درصد در ۱۳۹۳ افزایش یافته بود. نیمی از سقطها نتیجۀ شکست روش عزل است، اما فقط یکسوم از تجربهکنندگان این شکست پس از سقط به روش مدرن پیشگیری روی آوردند. |
|
4- شیوع سقط در زنان ۱۵ تا ۵۰ساله تهران و تعیینکنندههای آن: مطالعهی مقطعی مبتنیبر جمعیت |
یحیی سلیمی و همکاران (1400) |
کمّی |
نتیجۀ تحقیق در ۵۴۴ نفر از زنان ۱۵-۵۰سالۀ ساکن تهران نشان داد ۱۰۲ نفر، ۸/۱۸ درصد از زنان سابقۀ سقط در طول زندگی را گزارش کردند. در مدل رگرسیون لجستیک، مجردبودن با نسبت شانس ۴۶/۳ و افزایش سن با نسبت شانس ۰۷/۱ شانس داشتن سابقۀ سقط را افزایش دادند. داشتن فرزند با نسبت شانس ۲۷/۰، افزایش سالهای تحصیلی با نسبت شانس ۸۹/۰، و اعتقادات مذهبی بالاتر با نسبت شانس ۶۵/۰ شانس داشتن سابقۀ سقط را در زنان موردمطالعه کاهش دادند. |
|
5- میزان سقط جنین در ایران : نقش استفاده از وسائل پیشگیری از بارداری و دینداری |
Erfani & McQuillan (2008)
|
کمّی |
این مطالعه از بررسی جمعیتی و سلامت ایران در سال 2000 برای برآورد میزان سقط جنین در کل کشور و برای مناطق خاص استفاده میکند و نقش استفاده از روشهای پیشگیری از بارداری و دینداری را در توضیح تغییرات منطقه ای در میزان سقط بررسی میکند. ما میزان کل سقط جنین در کشور را 26/0 سقط به ازای هر زن متاهل و نرخ سقط عمومی سالانه را 5/7 سقط جنین به ازای هر 1000 زن متاهل 15 تا 49 ساله برآورد میکنیم. ما دریافتیم که تأثیر منفی استفاده از روشهای مدرن پیشگیری از بارداری بر میزان سقط جنین 51 درصد بیشتر از تأثیر منفی دینداری است. |
|
6- سقطجنین القایی در ایران: شیوع، دلایل، و پیامدها |
Ranji (2012) |
کمّی |
از بین ۲۷۰۵ شرکتکننده، ۱۷ درصد حداقل یک سقط القائی غیرقانونی را تجربه کرده بودند. سطح تحصیلات، درآمد خانواده، مذهب، قومیت، تعداد فرزندان، و سن ازدواج با سقطجنین القایی مرتبط است. یکسوم از سقطجنین (۳۳ درصد) توسط ارائهدهندگان غیرپزشکی انجام شد. تمایل به توقف یا بهتعویقانداختن فرزندآوری و مشکلات اقتصادی خانواده شایعترین دلایل سقطجنین بود. اکثر زنان (۸۴ درصد) یک عارضۀ سقطجنین را تجربه کردند که نیاز به بستریشدن در بیمارستان داشت. |
|
7- نرخ سقطجنین القایی در ایران: متاآنالیز (بررسی سیستماتیک) |
Motaghi et al, (2013) |
مروری |
نتایج مطالعاتی که میزان سقطجنین القایی در ایران را موردبررسی قرار داده است، متناقض است. از ۶۰۳ مطالعۀ بازیابیشده، با استفاده از استراتژی جستوجو، ۱۰ مطالعه شامل ۱۰۲۳۹۴ شرکتکننده درنهایت در متاآنالیز وارد شدند. نرخ و نسبت سقط القایی بهترتیب 9/8 در ۱۰۰۰ زن ۱۵ تا ۴۴ساله و 34/5 در هر ۱۰۰ تولد زنده برآورد شد. شیوع حاملگی ناخواسته 94/27 در هر ۱۰۰ زن باردار برآورد شد. |
|
8- برآورد وقوع سالانۀ سقطجنین در ایران با استفاده از رویکرد بسط شبکهای |
Rastegari et al. (2014) |
کمّی |
مطالعۀ مقطعی در ۳۱ استان ایران در سال ۱۳۹۱ نشان داد در مورد سقط با نشانههای پزشکی (سقط قانونی)، حداقل و حداکثر برآورد (در هر ۱۰۰۰ بارداری) بهترتیب 54/70 و 9/116 و در سقط بدون نشانههای پزشکی (سقط غیرقانونی) این ارقام 18/93 و 7/148 بود. |
|
9- برآورد نرخ سالانه سقط جنین در کرمان، ایران: مقایسه روشهای مستقیم، مقیاس شبکه و تعداد نمونه |
Zamanian et al. (2019(1)) |
کمی |
نرخ سالانه سقط برآورد شده با روش مستقیم و NSU به ترتیب 29 (10 عمدی، 4 درمانی و 15 خودبهخودی) و 23 (9 عمدی، 3 درمانی و 11 خود به خودی) در هر 1000 زن 18 تا 49 ساله بود. نرخ سالانه سقط عمدی برآورد شده براساس روش SSC نسبت به سایر روشها بیشتر بود. ( 15سقط در هر 1000 زن) |
بررسی مطالعات پیشین نشان میدهد که در خصوص شهر تهران، دو مطالعۀ عرفانی و کاظمیپور (1388) و عرفانی و شجاعی (1397)، به برآورد تعداد سالانۀ سقطهای عمدی در شهر تهران در زنان متأهل تهرانی پرداختهاند، در حالی که بخشی از سقطهای عمدی در شهر تهران ممکن است توسط زنان و دخترانی انجام شود که در ازدواج قانونی نمیباشند و یا زنان متأهلی که بارداری آنان به دلیل روابط فرازناشویی بوده است. بنابراین، به نظر میرسد دو پژوهش انجام شده، از این حیث دارای کمشماری است. همچنین اگرچه جهت برآورد جمعیت گروههای پرخطر، میتوان از روشهای مستقیم و غیرمستقیم استفاده نمود، اما به نظر میرسد در روشهای مستقیم به دلایلی نظیر عدمامکان دسترسی به کلیۀ افراد جامعه که دارای ویژگی رفتار پرخطر هستند و همچنین خودداری برخی پاسخگویان از اظهار نمودن رفتارهای پرخطر، همواره کمشماری وجود دارد و استفاده از روشهای غیرمستقیم میتواند نتایج نزدیکتری به واقعیت ارائه کند.
طی چند دهۀ اخیر، برآورد جمعیت گروههای پنهان با استفاده از روش بسط شبکهای[14]، که یکی از روشهای نوین غیرمستقیم برآورد است، مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. در ایران مطالعاتی نظیر: برآورد اندازۀ گروههای در معرض خطر HIV/AIDS با استفاده از روش بسط شبکهای در کرمان (Shokoohi et al, 2012)، برآورد اندازۀ معتادان تزریقی (IDUs) با استفاده از روش بسط شبکهای در ایرانشهر (Narouee et al, 2019)، برآورد اندازۀ جمعیت زنان کارگر جنسی با استفاده از روش بسط شبکهای در شهر کرمانشاه (Olfati et al, 2023)، برآورد اندازۀ جمعیت افراد مصرف کننده مواد مخدر و الکل غیرمجاز در ایران (1395-1394) (Rastegari et al, 2023)، با استفاده از این روش انجام شده است. در خارج از ایران نیز مطالعاتی نظیر: مطالعات کاربرد روش بسط شبکهای در برآورد اندازۀ کارگران جنسی و مراجعین زن در شهر تایژو (Huan et al, 2013)، برآورد اندازۀ مصرفکنندگان مواد مخدر تزریقی با استفاده از روش بسط شبکهای در تایلند (Kanato, 2015)، استفاده از روش بسط شبکهای برای برآورد اندازۀ جمعیتهای کلیدی HIV در سنگاپور با استفاده از نظرسنجیهای آنلاین (Quaye et al, 2023) با استفاده از روش بسط شبکه ای انجام شده است.
روش و دادههای تحقیق
این پژوهش با استفاده از روش بسط شبکهای که یکی از روشهای نوین برای برآورد غیرمستقیم جمعیت گروههای پنهان[15] یا دور از دسترس[16] است، انجام شده است. این روش، ریشه در تلاشهای انسانشناسان، ریاضیدانان و تحلیلگران شبکههای اجتماعی برای برآورد اندازۀ جمعیتهای سختشمارش دارد و برای اولین بار برای برآورد تعداد جانبختگان زلزلۀ مکزیک استفاده شده است (Bernard et al, 2010: 1) در این روش براساس میانگین تعداد افرادی که پاسخدهندگان در گروههای پنهان میشناسند و میانگین اندازۀ شبکۀ فردی پاسخدهندگان، نسبت افراد گروه پرخطر در جامعه برآورد میشود که شامل سه مرحله است: 1- برآورد میانگین اندازۀ شبکۀ فردی افراد پاسخدهنده 2- پرسش از پاسخدهندگان در مورد تعداد افرادی که در زیرگروه مورد نظر میشناسند و 3- برآورد اندازۀ زیرگروه مورد نظر (دانشی و همکاران، 1393: 2 و 3).
مقصود از شبکۀ فردی، شبکۀ فعال[17] افراد است. در شبکۀ فعال، افرادی معرفی میشوند که فرد توانایی برقراری تماس با آنها را دارد. بهعبارت دیگر فرد بهصورت فعالانهای با این افراد در ارتباط است و در صورت هرگونه نیاز میتواند با آنها ارتباط تلفنی،حضوری، ایمیلی یا هر روش ارتباطی دیگر برقرار کند (شکوهی و همکاران، 1393: 4).
از مهمترین مزیتهای این روش این است که به جای آنکه از رفتار پرخطر فرد از خود او سئوال کنیم، از او در خصوص رفتار پر خطر اطرافیانش سئوال میکنیم و به همین دلیل انتظار میرود کماظهاری در این روش کمتر از روشهای مستقیم باشد. جهت محاسبۀ شبکۀ فعال افراد، از روش غیرمستقیم و جهت برآورد سقط جنین از روش احتمالی استفاده شده است:
الف) روش مستقیم: در این روش از افراد پرسیده میشود که در شبکۀ فعال خود چند نفر را میشناسند. برای سادگی کار، شاید سئوال را بشکنیم و بپرسیم که مثلاَ چند همسایه با این تعریف میشناسید، چند نفر در بین همکلاسیهای قدیمی میشناسید و ... شاید با جمع زدن این افراد بتوان برآوردی از اندازۀ شبکه داشت.
ب) روش غیرمستقیم: فرض کنید در یک جامعه 100000 نفری که آن را با T نشان میدهیم و براساس آمار ثبت احوال در آن 1000 نفر با اسم سعید (e) وجود دارند، از فرد مورد مطالعۀ خود میپرسیم چند نفر با اسم سعید میشناسد؟ فرض کنید جواب ایشان 5 نفر است. (این عدد را با m نشان میدهیم). با استفاده از فرمول زیر میتوان شبکۀ اجتماعی فرد را بهصورت غیرمستقیم برآورد کرد. در این فرمول C اندازه ی شبکۀ اجتماعی افراد است.
فرمول ١:
e/T فراوانی نسبی (درصد) اسم سعید (که به اسم گروه مرجع نیز شناخته میشوند) بهصورت واقعی در جامعه است (در این مثال یک صدم یا ١ درصد). اندازۀ شبکۀ اجتماعی فرد در مثال فوق براساس فرمول برابر ٥٠٠ نفر خواهد بود. در روش غیرمستقیم، اندازۀ شبکۀ اجتماعی برای همۀ افراد مورد مطالعه، محاسبه و میانگین آنها بهعنوان برآورد نهایی اندازۀ شبکۀ اجتماعی کل افراد لحاظ خواهد گردید.
جهت برآورد جمعیت گروههای پنهان در روش بسط شبکهای، از افرادی که بهصورت تصادفی از جامعه انتخاب شدهاند، پرسیده میشود که آیا درون شبکۀ فعال خود، حداقل یک فرد را مشابه آن مشکلی که دنبال آن هستیم- براساس تعریف شناختن- میشناسند یا نه. در صورتیکه فرد جواب »بلی« را ارائه دهد، در ادامه پرسیده میشود که چند نفر را با چنین شاخصهای میشناسند. به حالت اول که آیا فردی را میشناسند یا نه روش احتمالی [18]برآورد و به حالت دوم که چند نفر را میشناسند، روش فراوانی[19] برآورد گفته میشود.
روش فراوانی : اگر T کل افرادی باشد که برآورد به دست آمده به آن جمعیت تعمیم داده میشود، C شبکه فعال افراد و m تعداد افرادی که پاسخگویان با مشخصۀ مورد مطالعه میشناسند، e یا همان برآورد موضوع مطالعه (در این جا سقط جنین) براساس فرمول زیر محاسبه میشود.
فرمول 2:
این فرمول دقیقاَ مشابه فرمولی است که در برآورد اندازۀ شبکۀ اجتماعی به روش غیرمستقیم بهکار برده شد.
روش احتمالی: در این روش از افراد پرسیده میشود، آیا حداقل یک فرد را که دارای ویژگی مورد مطالعه باشد، میشناسد. گفته میشود که در این روش چون از افراد پرسیده میشود آیا حداقل یک نفر را میشناسید راحتتر جواب ارائه میشود تا این که از آنها پرسیده شود چند نفر را میشناسند. محققان فرمول زیر را برای برآورد عدد C با این روش پیشنهاد دادهاند:
فرمول 3: (1-PT)C=(1-Pr)
که براساس این فرمول میتوان عدد C را به این صورت به دست آورد:
فرمول 4: C=ln(1-Pr)/ln(1-PT)
در فرمول ٤، Pr نسبت افرادی است که ذکر میکنند که حداقل یک نفر را میشناسند (چند درصد حداقل یک نفر را میشناسند)، PT نسبتی از افراد است که در آن جمعیت با آن اسم (که در روش محاسبه C بهصورت غیرمستقیم بیان شد)، وجود دارد (یعنی مقدار e/T) . بنابراین بهصورت خلاصهتر برای برآورد اندازۀ مشخصۀ مورد مطالعه (e) از فرمول زیر استفاده خواهد شد. (نقل به مضمون؛ شکوهی و همکاران، 1393: 6-4)
فرمول 5: e=T(1-(1-Pr)1/C)
دادههای پژوهش حاصل یک مطالعۀ مقطعی است که در بهار و تابستان سال 1403 در کلانشهر تهران انجام شد. در این مطالعه، 2640 زن 18 تا 49 ساله متناسب با توزیع سنی زنان در سرشماری سال 1395 از طریق نمونهگیری چندمرحلهای انتخاب شدند. در مرحلۀ اول با توجه به تقسیمات شهرداری، مناطق 22 گانۀ شهر تهران انتخاب و در مرحلۀ بعد با استفاده از نظر کارشناسان شهرداری تهران از هر منطقه 4-3 میدان را بهعنوان میدان اصلی و پرتردد شناسایی نمودیم. در نهایت در هر میدان به طور متوسط 40-30 زن (حدوداَ 120 زن در هر منطقه) به روش نمونهگیری هدفمند و دردسترس انتخاب شدند. شرکتکنندگان، زنان 49-18 سال بودند که حداقل طی 5 سال گذشته ساکن یکی از مناطق 22گانه شهر تهران بودهاند. با توجه به مطالعات مشابه (Zamanian et al, 2016) زنان 49-18 ساله احتمال بیشتری نسبت به مردان در همین سن دارد که حداقل یک نفر را که سقط جنین کرده است گزارش دهند یا بشناسند. به همین دلیل این بازه سنی در پژوهش حاضر مد نظر قرار گرفت.
دادهها از طریق مصاحبۀ ساختاریافته و چهرهبهچهره جمعآوری شد. بدین منظور بین روزهای شنبه تا پنجشنبه در دو نوبت صبح و عصر به میادین مذکور مراجعه نموده و پس از ارائه خلاصهای از کار پژوهشی از افراد درخواست نمودیم با دقت و تمرکز کافی به سئوالات پرسشنامه پاسخ دهند. سعی شد فرآیند تکیمل پرسشنامهها در هر منطقه، توسط زنان با شرایط متنوع و سنین متفاوت، انجام شود. سؤالات پرسشنامه شامل دو بخش کلی: 1- خصوصیات دموگرافیک فرد مصاحبهشونده (سن، تحصیلات، وضعیت درآمد، وضعیت زناشویی) و 2- سؤالات پژوهش بود.
سؤالات پژوهش در دو بخش طراحی شده بود. در بخش اول، نخست به شرکتکنندگان تعریف استاندارد "شناختن" به این صورت توضیح داده شد: « افرادی که شما آنها را به نام و چهره میشناسید و آنها نیز شما را با نام و چهره میشناسند، در صورت نیاز میتوانید با آنها تعامل داشته باشید و طی یکسال گذشته بهصورت حضوری یا از طریق تلفن و یا اپلیکیشنهای مجازی با آنها در ارتباط بودهاید و چنانچه بخواهید، میتوانید آنان را حضوراَ ملاقات کنید». سپس بهمنظور برآورد شبکۀ اجتماعی افراد، مصاحبهشونده میبایست به 20 سؤال در قالب گروههای مرجع پاسخ دهد. جهت گروههای مرجع، اسامی دخترانه (McCormick et al. 2010) که نسبت این اسامی در جمعیت عمومی ایران از 1/0درصد تا 4 درصد بوده، محبوبیت آنها در دهههای اخیر تغییر چشمگیری نداشته، دو بخشی نبوده و برای هر دو جنس استفاده نمیشود (شکوهی و همکاران، 1393 و Zamanian et al. 2019(2)) انتخاب نموده و از پاسخگویان پرسیدیم به تفکیک در هر یک از این گروهها: در خانوادۀ خود (خانوادۀ پدری و مادری)، خانوادۀ همسر(پدری و مادری)، دوستان (و خانوادۀ ایشان در مدرسه، دانشگاه و ... خود و همسر)، همسایگان(خود، خانواده و خانوادۀ همسر)، همکاران (و خانوادۀ ایشان، خود و همسر) چند زن 49-18 سالۀ ساکن شهر تهران را با نامهای مذکور میشناسند؟
در بخش دوم پرسشنامه، تعریف سقطجنین و انواع آن ارائه شده بود. در این بخش از پاسخگویان خواستیم با دقت و تمرکز کافی پاسخ دهند که به تفکیک در زنانی که شناسایی نمودند، آیا زن 49-18 ساله ساکن شهر تهران را میشناسند که در سال گذشته (از 1/1/1402 تا 2/12/1402 ) اقدام به انجام حداقل یک بار سقطجنین عمدی کرده باشد؟ (روش احتمالی).
در پایان هر روز، پرسشنامهها بررسی و فرآیند ورود اطلاعات به نرمافزار انجام میشد. مصاحبه و تکمیل پرسشنامهها تا زمانیکه تعداد نمونههای قابل قبول در هر منطقه، به تعداد مورد نظر برسد، ادامه داشت. در محاسبات و تجزیه و تحلیل دادهها از نرمافزار اکسل استفاده شده است.
یافتهها:
در این مطالعه، با 2640 زن 49-18 سال در مناطق 22 گانۀ شهر تهران مصاحبه شد. در جدول 2 خصوصیات کلی پاسخگویان مشاهده میشود. جوانترین و مسنترین شرکتکنندگان به ترتیب 18 و 49 سال داشتهاند. میانگین سنی پاسخگویان، 7/32 (8/7±) سال و حدود 66٪ ایشان بالای 30 سال بودهاند. 90 درصد از پاسخگویان، دارای تحصیلات دانشگاهی، حدود یک سوم از ایشان دارای همسر و حدود دو سوم از آنان دارای درآمد بودهاند. وضعیت زناشویی افرادی که هرگز ازدواج نکرده بودند و افرادی که متارکه نموده یا همسر آنان فوت شده بود، بدون همسر ذکر شده است.
جدول 2: ویژگیهای کلی پاسخگویان
|
متغیر |
گروه بندی |
تعداد (نفر) |
درصد |
|
سن |
18-29 |
897 |
34 |
|
30-39 |
954 |
36 |
|
|
40-49 |
789 |
30 |
|
|
تحصیلات |
دیپلم و کمتر از دیپلم |
263 |
10 |
|
دانشجو یا دانشآموخته کارشناسی |
1486 |
56 |
|
|
دانشجو یا دانشآموخته کارشناسیارشد |
785 |
30 |
|
|
دانشجو یا دانشآموخته دکترا |
106 |
4 |
|
|
وضعیت زناشویی |
دارای همسر |
973 |
37 |
|
بدون همسر |
1667 |
63 |
|
|
وضعیت درآمد |
دارای درآمد |
1678 |
5/63 |
|
بدون درآمد |
962 |
5/36 |
فرآیند ورود و تجزیه و تحلیل اطلاعات طی شش گام و به شرح ذیل انجام شد:
1- ابتدا به هر پاسخگو (i) یک شماره اختصاص داده شد. سپس تعداد نامهایی که هر پاسخگو در هریک از گروههای مرجع (j) شناسایی کرده بود، در ردیفهای پی در پی ثبت و مجموع آن محاسبه گردید.
2- با استفاده از آیکون سامانۀ تعاملی نام[20] در وبسایت سازمان ثبت احوال کشور[21]، فراوانی هریک از نامهای انتخاب شده بهعنوان گروه مرجع (j) بهطور تقریبی در جمعیت زنان 49-18 سال ساکن تهران محاسبه و بهعنوان e آن گروه در نظر گرفته شد(ej).
3- با توجه به انتخاب چندین گروه مرجع (شکوهی و همکاران، 1393: 6-5)، برای برآورد شبکۀ فعال هر پاسخگو با استفاده از روش حداکثر درستنمایی[22]، پاسخهای هر فرد به سئوالات گروههای مرجع با هم ترکیب شد. اندازۀ شبکۀ فعال تکتک پاسخگویان به روش فوق با استفاده از فرمول زیر محاسبه گردید (Bernard et al. 2010):
فرمول 6:
در فرمول فوق، Ci اندازۀ برآورد شدۀ شبکۀ فعال فرد i است. mij تعداد افراد در جمعیت j است که توسط شخص i شناخته شده است. ej تعداد واقعی هر یک از نامهای تعیین شده بهعنوان گروه مرجع در شهر تهران (اندازۀ گروههای مرجع) و T تعداد زنان 49-18سالۀ ساکن در شهر تهران است.
4- میانگین Cهای محاسبه شده، بهعنوان C نهایی پذیرفته شد.
5- برای کاهش اثر خطاهای رایج در روش بسط شبکهای و تعیین بهترین گروههای مرجع بهمنظور افزایش دقت C نهایی برآورد شده، با استفاده از میانگین C محاسبه شده، اقدام به محاسبۀ دوبارۀ[23] اندازۀ گروههای مرجع نمودیم، برای این کار در فرمول شمارۀ 1، اینبار مقدار C را معلوم و مقدار e را مجهول فرض کرده و 20 مقدار جدید برای گروههای مرجع برآورد کردیم (é). انتظار داریم نسبت é/e عددی نزدیک به 1 باشد. هرچه این نسبت به 1 نزدیکتر باشد، یعنی مقدار واقعی e و مقدار برآورد شدۀ آن (é) به هم نزدیکتر است. گروههایی که نسبت é/e آنها خارج از محدودۀ 5/0 تا 5/1 است را از فرآیند کار کنار گذاشته و مجدداَ C را محاسبه میکنیم (Shati et al. 2014: 3). نتایج در جدول 3 قابل مشاهده است:
جدول 3: نسبت تعداد برآورد شده به تعداد واقعی در گروههای مرجع
|
ردیف |
زیرگروه مورد نظر |
é/e |
نتیجه |
|
1 |
مرضیه |
742/0 |
قابل قبول |
|
2 |
مینا |
939/0 |
قابل قبول |
|
3 |
زهره |
878/0 |
قابل قبول |
|
4 |
الهام |
639/0 |
قابل قبول |
|
5 |
طاهره |
669/1 |
حذف از تحلیل |
|
6 |
زینب |
405/2 |
حذف از تحلیل |
|
7 |
ناهید |
701/0 |
قابل قبول |
|
8 |
مهناز |
727/0 |
قابل قبول |
|
9 |
سمیه |
981/1 |
حذف از تحلیل |
|
10 |
هاجر |
055/1 |
قابل قبول |
|
11 |
سمیرا |
756/0 |
قابل قبول |
|
12 |
آرزو |
736/0 |
قابل قبول |
|
13 |
پریسا |
592/0 |
قابل قبول |
|
14 |
فرشته |
890/0 |
قابل قبول |
|
15 |
صدیقه |
325/2 |
حذف از تحلیل |
|
16 |
افسانه |
720/0 |
قابل قبول |
|
17 |
راضیه |
975/0 |
قابل قبول |
|
18 |
محبوبه |
238/0 |
حذف از تحلیل |
|
19 |
فرزانه |
001/1 |
قابل قبول |
|
20 |
نسرین |
081/1 |
قابل قبول |
با توجه به نتایج جدول 3، از 20 گروه مرجع انتخاب شده، 5 گروه از فرآیند تجزیه و تحلیل خارج شدند. با استفاده از 15 زیرگروه جمعیتی، میانگین C پاسخگویان 107 نفر با انحراف معیار 89/19 محاسبه شد. این بدان معناست که هر پاسخگو با توجه به تعریف دانستن، بهطور متوسط در شبکۀ فعال خود 107 زن 49-18 ساله را میشناسد. از آنجا که اندازۀ شبکۀ فعال برای تکتک پاسخگویان محاسبه شده است، بیشترین مقدار C برابر 186 و کمترین مقدار آن 52 بوده است. بیشترین مقدار C، به ترتیب در مناطق 7، 19 و 20 و کمترین مقدار آن به ترتیب متعلق به مناطق 22، 1و 5 شهر تهران میباشد. برآورد میانگین اندازۀ شبکۀ فعال پاسخگویان به تفکیک گروههای سنی در جدول 4 ارائه شده است. براساس نتایج بدست آمده، پاسخگویان 39-30 ساله، دارای بزرگترین شبکۀ فعال و پاسخگویان 49-40 ساله دارای کوچکترین شبکۀ فعال بودهاند.
جدول 4: برآورد متوسط اندازۀ شبکۀ فعال پاسخگویان به تفکیک گروههای سنی
|
سن (سال) |
18-29 |
30-39 |
40-49 |
|
C (نفر) |
69/114 |
20/116 |
48/90 |
برآورد میانگین اندازۀ شبکۀ فعال پاسخگویان به تفکیک سطح تحصیلات در جدول 5 ارائه شده است براساس نتایج جدول مذکور، پاسخگویان با تحصیلات کارشناسی و دانشجویان این مقطع دارای بزرگترین اندازۀ شبکۀ فعال و پاسخگویان دیپلم و کمتر از دیپلم دارای کوچکترین اندازۀ شبکۀ فعال در میان پاسخگویان بودهاند.
جدول 5: برآورد متوسط اندازۀ شبکۀ فعال پاسخگویان به تفکیک سطح تحصیلات
|
تحصیلات |
دیپلم و کمتر از دیپلم |
دانشجوی کارشناسی و کارشناسی |
دانشجوی کارشناسی ارشد و کارشناسی ارشد |
دانشجوی دکترا و دکترا |
|
C (نفر) |
91/95 |
65/119 |
36/109 |
18/103 |
برآورد میانگین اندازۀ شبکۀ فعال پاسخگویان به تفکیک وضعیت زناشویی در جدول 6 ارائه شده است. براساس یافتههای بدست آمده، اندازۀ شبکۀ فعال در پاسخگویان دارای همسر، بزرگتر از پاسخگویان بدون همسر بوده است.
جدول 6: برآورد متوسط اندازۀ شبکۀ فعال پاسخگویان به تفکیک وضعیت زناشویی
|
وضعیت زناشویی |
دارای همسر |
بدون همسر |
|
C (نفر) |
86/110 |
21/103 |
برآورد میانگین اندازۀ شبکۀ فعال پاسخگویان به تفکیک وضعیت درآمد در جدول 7 ارائه شده است. نتایج نشان میدهد که اندازۀ شبکۀ فعال در پاسخگویان دارای درآمد، بزرگتر از پاسخگویان بدون درآمد بوده است.
جدول 7: برآورد متوسط اندازۀ شبکۀ فعال پاسخگویان به تفکیک وضعیت درآمد
|
وضعیت درآمد |
دارای درآمد |
بدون درآمد |
|
C (نفر) |
36/117 |
94/96 |
6- از مجموع 2640 پاسخگو، 114نفر (3/4٪) حداقل یک نفر را میشناختند که در سال 1402 اقدام به سقطجنین عمدی کرده باشد. با استفاده از مقدار برآورد شده برای C و با استفاده از فرمول 5، برآورد سقط جنین در شهر تهران انجام شد. برای کاهش خطای تورش انتقال اطلاعات (شکوهی و همکاران، 1393: 7) در روش بسط شبکهای از ضریب تصحیحی سقطجنین القائی[24] (Zamanian et al. 2016) استفاده شده است. با استفاده از رویکرد بسط شبکهای و روش احتمالی، تعداد سالیانۀ سقطهای القائی در شهر تهران، 13302 سقط و میزان سالانۀ سقط در شهر تهران در سال 1402، 15/5 سقط به ازای هر 1000 زن است.
فرآیند انجام مصاحبهها نشان داد، افراد بهسختی سقطجنین را حتی در شبکۀ اجتماعی خود گزارش میکنند. بسیاری از افراد حین مصاحبهها از افشای سقط در اطرافیان خود و بهویژه از افشای سقط در زنان مجرد، ابراز نگرانی مینمودند. یافتهها نشان میدهد افراد بدون همسر بیشتر از افراد دارای همسر احتمال دارد سقط جنین را در شبکۀ اجتماعی خود آشکار کنند. بیشترین میزان آگاهی از سقط جنین در افراد 39-30 سال وجود داشته است. بین تحصیلات و آگاهی از سقطجنین، رابطۀ مثبت وجود دارد. بیشترین آگاهی و اظهار سقطجنین به ترتیب در مناطق 2، 1، 20، 4 و 18 گزارش شده است. زنان دارای درآمد بیشتر احتمال دارد فردی را که سقطجنین کرده است، در شبکۀ اجتماعی خود بشناسند.
جمعبندی و نتیجهگیری
این مطالعه با هدف برآورد سقطجنینهای عمدی در شهر تهران با استفاده از روش بسط شبکهای انجام شده است. براساس یافتههای پژوهش، میانگین اندازۀ شبکۀ فعال مصاحبهشوندگان 107 نفر و تعداد سالیانۀ سقطهای عمدی در شهر تهران 13300سقط در سال 1402 برآورد میشود.
این پژوهش، یافتههای مطالعه شجاعی و عرفانی(1397) را تأیید میکند. اختلاف مقدار برآورد شده در دو پژوهش، لزوماَ به معنای افزایش سقطجنین در شهر تهران نیست، چراکه همانگونه که پیشتر ذکر شد، مطالعۀ مذکور به برآورد سقطجنین در زنان متأهل تهرانی پرداخته است، در حالی که موضوع این پژوهش، برآورد سقطهای عمدی در کلیۀ زنان 49 -18 سال ساکن تهران بدون در نظر گرفتن وضعیت زناشویی آنان بوده است.
مطابق با یافتههای پژوهش میزان سالانۀ سقط در شهر تهران در سال 1402، 2/5 سقط به ازای هر 1000 زن است. یافتههای این پژوهش در مقایسه با مطالعۀ زمانیان و همکاران در کرمان (2019) و متقی و همکاران (2013) عدد کمتری را برآورد کرده است. علت این امر ممکن است کماظهاری سقط توسط پاسخگویان (به دلایلی چون عدم اطلاع از رفتارهای پرخطر در شبکۀ فعال، عدم تمایل به افشای رفتارهای پرخطر اطرافیان و ...) و یا کیفیت مطلوب استفادۀ زنان تهرانی از روشها و ابزار پیشگیری از بارداری باشد. لازم به ذکر است، کمتر گزارش دادن سقطجنینهای القائی در نظرسنجیها، هم در کشورهایی که سقط جنین غیرقانونی یا بسیار محدود است و هم در کشورهایی که قانونی است، شایع است (Jones & Kost. 2007)
در شرایطی که امکان برآورد مستقیم برخی رفتارهای پر خطر در جامعه وجود ندارد، استفاده از روشهای غیرمستقیم نظیر روش بسط شبکهای میتواند در برآورد گروههای پنهان کارآمد باشد. چراکه در این روش به جای آنکه از افراد در خصوص رفتارهای پرخطر خود سئوال شود، در خصوص شبکۀ اجتماعی آنان سئوال میشود. از این رو حجم نمونۀ مورد نیاز برای مطالعات انجام شده به روش بسط شبکهای، بسیار کوچکتر از روشهای مستقیم است.
این روش دارای کاستیهایی است. اول آن که برآورد رفتار مورد مطالعه، متأثر از تعداد شبکۀ فعال افراد است. هرچه این عدد کمتر باشد، برآورد عدد بزرگتری را نشان میدهد. برآورد شبکۀ فعال افراد در جوامع مختلف، تحت تأثیر فرهنگ آن منطقه و همچنین دقت پژوهشگر است. استفاده از روش محاسبۀ معکوس، دقت برآورد اندازۀ شبکۀ فعال پاسخگویان را تا حد زیادی تضمین میکند. همچنین در روش بسط شبکهای، فرض بر این است که افراد از رفتارهای پنهان تمامی افراد شبکۀ اجتماعی خود آگاهی دارند، در حالی که ممکن است در حقیقت چنین نباشد و برخی افراد از وقوع رفتارهای پرخطر در اطرافیان خود بی اطلاع باشند. همچنین علیرغم اطمینانی که به افراد پاسخگو داده میشود، ممکن است عدهای سقط جنین را در نزدیکان خود افشا نکنند، زیرا خصوصاَ در افراد مجرد، سقط جنین در برخی از افراد در ایران به نوعی مایه ننگ است. این موضوع یکی از محدودیتهای این روش در تمامی مطالعات است. جهت تصحیح این خطای رایج از ضرائب تصحیحی استفاده میشود.
به هر روی روش بسط شبکهای مانند سایر روشهای برآورد، نیازمند در نظر گرفتن پیشفرضها، خطاها و سوگیریهای احتمالی و بالقوه آن است. اگر به این نکات توجه شود، میتوان انتظار داشت برآوردهای به دست آمده هم از اعتبار و هم از تعمیمپذیری بالایی برخوردار باشند (حمایتخواه و همکاران 1397؛ Killworth et al. 1998).
آنچه بسیار حائز اهمیت است این است که سقطجنین بدون شک یکی از مهمترین مسائل مرتبط با بهداشت باروری و سلامت زنان است. آمارهای ارائه شده توسط مسئولین کشور، نشان از این دارد که این پدیده، روند کاهشی در کشور ما ندارد. ازآنجا که درصد بالایی از بارداریهای برنامهریزینشده به سقط عمدی ختم میشوند و سقط عمدی ــ و خصوصاً سقطهای ناایمن ــ تهدیدی جدی برای سلامت جسمی و روحی زنان و دختران است، تلاشهای مؤثر در راستای کاهش بارداری ناخواسته ضرورت مییابد. ضروری است نهادهای ذیربط به جای مقابله با سقطجنین، اقدام به پیشگیری از آن از طریق مقابله با بارداریهای ناخواسته نمایند. در این راستا آموزش روشهای پیشگیری از بارداری و در دسترس بودن و ارزان بودن ابزارهای پیشگیری برای جلوگیری از وقوع بارداری ناخواسته – خصوصاَ در نوجوانان- بسیار حائز اهمیت است.
این مهم که سقط عمدی جنین هم در سلامت جسمی و روحی زنان و هم در وضعیت جمعیتی کشور تأثیرگذار است، باید در تمام برنامههایی که با هدف ارتقاء سلامت خانواده و ارائۀ خدمات عمومی بهداشت وضع میشوند، در نظر گرفته شود. بدیهی است برنامهریزی برای پدیدههای اجتماعی و خصوصاَ پدیدههایی که در جامعه با محدودیتهای فرهنگی و قانونی روبهروست، نیازمند آگاهی از میزان شیوع و روند تغییرات آن پدیده است. این امر نیازمند انجام مطالعات دورهای و هدفمند دانشپژوهانه و علمیاست. پیشنهاد میشود برآورد شیوع سقط جنین در تهران و سایر شهرها و استانهای کشور، بهطور جدی، موضوع رسالات، مقالات و پژوهشهای دانشگاهی قرار گیرد. همچنین وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی میبایست با استفاده از روشهای علمی و بهروز، برآورد میزان سالیانۀ سقط جنینهای عمدی را در همۀ شهرها و استانهای کشور در دستور کار خود قرار داده و روند تغییرات این پدیدۀ مهم اجتماعی را بهطور منظم رصد کرده و در اختیار برنامهریزان و سیاستگذاران جمعیتی قرار دهد.
تدوین و اجرای برنامهها و سیاستهای خرد و کلان در راستای کاهش بارداریهای ناخواسته و متعاقباً کاهش سقطهای عمدی میبایست موردتوجه مدیران و سیاستگذاران ذیربط قرار گیرد. وجود بارداری ناخواسته و متعاقب آن اقدام به سقط عمدی جنین میتواند در بارداریهای احتمالی بعدی زنان اثر بگذارد. درواقع، آسیبهای وارد بر مادر در نتیجۀ سقط عمدی جنین در شرایط غیرایمن میتواند توانایی زنان برای باردارشدن دوباره را کاهش و حتی از بین ببرد. این اتفاق در شرایط فعلی جمعیت ما که باروری قریببهاتفاق استانها و شهرهای کشور به زیر سطح جایگزینی رسیده است، بسیار حائز اهمیت است. در شرایط باروری زیر سطح جایگزینی، تأثیر حتی نسبتهای پایین سقطجنین در سطح باروری بسیار مهم است. در چنین شرایطی مسئولین و مدیران ارشد کشور میبایست از هرگونه اظهارنظر غیرتخصصی و غیرعلمی در خصوص سقطجنین پرهیز نموده و تحلیل این پدیدۀ مهم اجتماعی را به متخصصین و صاحبنظران واگذار نمایند. در این راستا پیشنهاد میشود مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، سقط جنین را بهعنوان یکی از مسائل مهم زنان و یکی از موضوعات مهم جمعیتی، در دستور کار برنامههای پژوهشی خود قرار داده و با استفاده از دستاوردهای علمی، نتایج قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت را بررسی نماید.
به نظر می رسد وقت آن رسیده است مدیران و مسئولین ذیربط درصدد اصلاح این تفکر برآیند که مقابلۀ خشونت آمیز با سقطجنین باعث افزایش فرزندآوری و رشد جمعیت نمیشود، بلکه خطر سقطهای ناایمن برای زنان را افزایش داده و خطرهای جسمی و روحی فراوان برای آنان بههمراه دارد و درنهایت، وقت آن رسیده که برنامهریزان و سیاستگذاران کشور به پدیدۀ سقطجنین و بهخصوص به جنبههای حقوقی و پزشکی آن، نگاهی نو داشته باشند.
تقدیر و تشکر
این مقاله برگرفته از رساله دکتری نویسنده اول مقاله در رشته جمعیت شناسی است که در دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی به انجام رسیده است. نویسندگان مقاله از جمعیت نمونۀ این کار پژوهشی که با صبر و حوصلۀ فراوان در فرآیند انجامدادن تحقیق همکاری نمودند، قدردانی مینمایند. همچنین از نظرات ارزشمند جناب آقای دکتر محمدرضا بانشی سپاسگزاری میگردد.
[1]. سقطجنین به خاتمهی بارداری قبل از اینکه جنین توانایی زنـدگی در خـارج از رحـم مـادر را یافتـه باشـد، اطلاق میشود. معمـولاً ایـن زمـان را قبـل از هفتـهی بیـستم بارداری و وزن جنین را کمتر از پانصد گرم ذکر میکنند. سقطجنین انواع مختلفـی دارد: در یـک حالـت بعـد از شـروع بارداری، به دلایل جنینی یا مادری، محصول بـارداری محکـوم به خروج خودبهخود از رحم مادر است. این نوع را سقطجنین خودبهخود میگویند. در حـالتی دیگـر، در فراینـد بـارداری مشکلی وجود ندارد، ولی بـه دلایلـی بهطـور ارادی خاتمـه داده میشود. این نوع سقطجنین را عمدی یا ارادی یـا القـاشـده میگویند و ازآنجاکه در اکثر جوامع ایـن نـوع سقطجنین مغایر با قوانین است، بـه آن جنـایی یـا غیرقـانونی نیـز گفتـه میشود (شمشیری میلانی، ۱۳۸۵: ۲۶۳).
[2] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion
[3]. Bearak
[4]. Ganatra
[5]. Say
[6]. Singh & Maddow-Zimet
[7] https://www.tabnak.ir/fa/news/992778
[8] https://www.hamshahrionline.ir/news/759324
[9] https://farhikhtegandaily.com/images/newspaper/2023/10/2770/7_2770.pdf
[10] https://www.mehrnews.com/news/5984030
[11] https://www.faraz.ir/fa/news/81399
[12] https://amar.sabteahval.ir/#/contentView/nHead
[14] Network Scale-up Method (NSUM)
[15] Hidden population
[16] Hard to reach
[17] Active social network
[18] Probability
[19] Frequency
[20] https://nameselect.sabteahval.ir/tname.aspx
[21] https://www.sabteahval.ir/
[22] Maximum Likelihood
[23] back calculate
[24] Visibility rate of Abortion
