وضعیت اقتصادی زنان سرپرست خانوار تحت پوشش نهادهای حمایتی: مطالعه‌ای کیفی در شهر شیراز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جمعیت‌شناسی، دانشگاه یزد

2 دانشیار جمعیت‌شناسی، موسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت کشور

3 دانش‌آموخته کارشناسی‌ارشد جمعیت‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه یزد

چکیده

در این مقاله با روش کیفی و با رویکرد نظریه زمینه­ای، وضعیت اقتصادی زنان سرپرست خانوار مورد واکاوی قرار گرفته و چگونگی مواجهه آنان با این شرایط تحلیل می­­شود. بدین منظور 40زن سرپرست خانوار در مرکز مشاوره سازمان بهزیستی و کمیته امداد امام خمینی (ره) شهر شیراز با روش نمونه­گیری هدفمند و نظری انتخاب شدند. ابزار جمع­آوری داده­ها مصاحبه نیمه‌ساختارمند بود. داده­ها با روش نظریه زمینه­ای استروس و کوربین (کدگذاری باز، محوری و گزینشی) تحلیل شد. براساس مدل پارادایمی بدست آمده، زنان سرپرست خانوار در این مطالعه از نظر برخورداری از مسکن، شغل مناسب و تحصیل، بهداشت و درمان و حتی امنیت غذایی در مضیقه هستند. ناتوانی جسمی، محدودیت خانواده برای انجام کار، پرستاری از اعضای خانواده و اجاره نشینی به عنوان شرایط زمینه­ای و بی اعتمادی کارفرما، تبعیض در پرداخت دستمزد، احساس ناامنی در محیط شغلی و مشکلات ترکیب وظایف کار و خانه به­مثابه شرایط مداخله­گر باعث ایجاد یک محیط خانوادگی ناایمن برای زنان شده­اند. راهبرد کنش زنان در برخورد با چنین شرایطی، محدودبودن شبکه روابط اجتماعی، ترک تحصیل و شغل، صرفه­جویی و چشم­پوشی از بسیاری از خواسته­ها و نیازهاست. پیامد تداوم این چرخه معیوب ناتوانی و محرومیت، بازتولید انواع بیماری و ناتوانی، سوء­تغذیه، حاشیه­نشینی و در نهایت احساس ناامیدی و درماندگی است. نتایج این مطالعه بسترسازی برای افزایش فرصت­های شغلی و حذف موانع فرهنگی اجتماعی اشتغال زنان، توانمندسازی زنان سرپرست خانوار و فرزندان آنها را پیشنهاد می­دهد.

کلیدواژه‌ها


-         احمدنیا، شیرین و آتنا قالیباف کامل (1396)، "زنان سرپرست خانوار در تهران: مطالعه کیفی تجربیات، چالش‌ها و ظرفیت‌های آنها"، رفاه اجتماعی، سال ۱۷، شماره ۶۵، ص ۱36-103.

-         ادیب حاج باقری، محسن، سرور پرویزی و مهوش صلصالی (1386). روشهای تحقیق کیفی، تهران، نشر و تبلیغ بشری.

-         استراوس، انسلم و جولیت کوربین (1390). مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریه زمینه‌ای، ترجمه ابراهیم افشار، تهران: نشر نی.

-         افراسیابی، حسین و رقیه دهقانی دارامرود (۱۳۹۶). مطالعه کیفی ازدواج پرمخاطره در میان زنان درگیر طلاق شهر یزد، فصلنامه مطالعات اجتماعی و روانشناختی زنان، دوره 15، شماره ۲: ۱۸۴-۱۵۵.

-         افراسیابی، حسین و ساناز جهانگیری (1395). "آسیب شناسی تعاملات اجتماعی زنان سرپرست خانوار مطالعة کیفی شهرستان شاهین شهر"، زندرتوسعهوسیاست، دورة 14، شمارة 4، ص 431-450.

-         بختیاری، آمنه و سیده فاطمه محبی (1385). "حکومت و زنان سرپرست خانوار"، مطالعات راهبردی زنان، سال 9، شماره 34، صص 45-32.

-         بلداجی، تاتینا ام لیلا، فروزان، آمنه، رفیعی، حسن (1389). کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزیستی کشور و زنان شاغل خدماتی، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال یازدهم، شماره 40، صص9-28.

-         پژوهشکده آمار (1394). بررسی ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی و سلامت خانوارهای زن سرپرست با تاکید بر سیاست‌ها و برنامه‌های پشتیبانی. گروه پژوهشی طرح‌های فنی و روش‌های آماری.

-         چارات، الکس (1385). زنان سرپرست خانوار، تهران: زیتون.

-         شادی­طلب، ژاله و علیرضا گرایی­نژاد (1383)، "فقر زنان سرپرست خانوار"، زن در توسعه و سیاست، شماره 8، صص 79-70.

-         عباس‌زاده، محمد، بنی فاطمه حسین، علیزاده اقدم، محمد باقر و علی بوداقی (1395). "عوامل زمینه ساز پایبندی به اخلاق پژوهش در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه تبریز"، فصلنامه پژوهش و برنامه­ریزی در آموزش عالی، دوره 22، شماره 1، ص 98-75.

-         عباس‌زاده، محمد (1391)، "تاملی بر اعتبار و پایایی در تحقیقات کیفی"، جامعه شناسی کاربردی، سال 23، شماره 45، ص 34-19.

-         غفاری، مریم (1382)، "چند نقشی بودن زنان سرپرست خانوار، فرصت­ها و چالش­ها"، پژوهش زنان، شماره 15، ص 38 -22.

-         قمرانی، امیر (1392)، "ارتقا کیفیت زندگی و سلامت روانی زنان سرپرست خانوار"، مجموعه مقالات منتخب و برتر همایش‌های پنج­گانه ارتقا سلامت اجتماعی زنان سرپرست خانوار، معاونت حمایت و سلامت خانواده اداره کل امور حمایت­های اجتماعی.

-         کرد زنگنه، جعفر، محمدیان پستکان، هاشم و شهلا سهرابی صمیره (1395)، "بررسی میزان احساس امنیت زنان و عوامل مؤثر در آن )مطالعه ی موردی زنان سرپرست خانوار شهرستان رامهرمز)"، مطالعات راهبردی زنان، سال 18، شماره 71، ص 130-109.

-         محمدی، زهرا (1385)، زنان سرپرست خانوار، انتشارات روابط عمومی شورای فرهنگی اجتماعی زنان.

-         مطیع، ناهید (1378)، "فرصت‌های کودکان در خانواده‌های زن سرپرست"، یونیسف، مجله زنان، شماره 53 و 54.

-         ﻣﻌﯿﺪﻓﺮ، ﺳﻌﯿد و ﻧﻔﯿﺴﻪ ﺣﻤﯿﺪﯼ (1386)، "زنان سرپرست خانوار و ناگفته‌های آسیب‌های اجتماعی"، ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺕ ﺟﺎﻣﻌﻪ‌ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ، ﺷﻤﺎﺭﻩ 23، ص 159-131.

-         مومنی‌زاده، ندا (1393). "تحلیل مقایسه‌ای در خصوص زنان سرپرست خانوار"، مجله اقتصادی، شماره 3 و 4 : 120-95

-         یوسفی سمیه، فرید ابوالفضل و روح اله مهدیون (1395). "شناسایی باورهای نقش جنسیتی غالب در فرهنگ کُرد"،  فصلنامه زن و فرهنگ، دوره 8، شماره 29، ص 98-81.

 

-         Alkire, S. and S. Deneulin (2009), an Introduction to the Human Development and Capability Approach: Freedom and Agency, Published by Earthscan in the UK and USA.

-         Blanon, L. (1999). Gender, Psychological Perspective, Allan & Bacon, Boston.

-         Cevin, B. (2003). "Estimates of Poverty for SC, ST and Female-Headed Households". The Open Anthropology Journal, 5: 70-75.

-         Chambers, R. and Conway, G. (1991) Sustainable Rural Livelihoods: Practical Concepts for the 21st Century. Scientific Research, an Academic Publisher.

-         Chant, S. (2003) Female household headship and the feminisation of poverty: facts, fictions and forward strategies. New Working Paper Series (9), Gender Institute, London School of Economics and Political Science, London, UK.

-         Coven, L. (1990). The Determinate and Consequences of Female-headed Household, Population Council and International Center for Research on Women. Population Studies, 41(1), 5-30.

-         Edin, K, and L. Lein (1997). Work, welfare, and single mothers' economic survival strategies. American Sociological Review, 253-266.

-         Esterlin, R. Angelescu, L.  (2007)."Modern Economic Growth and Quality of life: Cross Sectional and Time Series Evidence", Journal of Economic Intelligence, 3: 186-192.

-         Gimenez M (1992). U.S. Ethnic Politics: Implications for Latin Americans, Latin American Perspectives, 19 (4): 7-17.

-         Glaser, B. and A. Strauss (1967). The discovery of grounded theory. Chicago: Aldine Press.

-         Habbib, S. (2010), "Quality of life and mental Healthservices".London, first Edition.

-         Hwedie, Osi, & Bertha, Z. (1998). Female Headed Households in Southern Africa: Issues, Problems and Prospects. Research Review, 14(2): 69-73.

-         Mulugeta, M. S. (2009). Determinants of livelihood strategies of urban women: The case of female household heads in Wolenchiti town, Ethiopia. Dublin: Kimmage Development Studies Centre.

-         Strauss, A. and Corbin, J. (1994) Grounded Theory Methodology-An Overview. In: Norman, K.D. and Vannaeds, S.L.Y., Eds., Handbook of Qualitative Research, Sage Publications, Thousand Oaks, 22-23.

-         Villarreal, A. and Shin, H. (2008). Unraveling the economic paradox of female-headed households in Mexico: The role of family networks. The Sociological Quarterly, 49(3):565-595.