بررسی تحولات جمعیتی ایران با استفاده از رویکرد پویایی سیستم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 فارغ التحصیل دکتری مدیریت، دانشگاه تربیت مدرس

2 استاد دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس

3 استاد گروه جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران

چکیده

ایران در سه دهه گذشته تحولات جمعیتی چشم‌گیری را تجربه کرده است. نرخ باروری از 7 فرزند در سال­های دهه 1360، به 1.8 فرزند در سال 1390 و بر اساس داده‌های سرشماری 1395، به 2 فرزند رسید؛ به‌طوری‌که تحولات باروری ایران به سریع‌ترین کاهش باروری در جهان تعبیر شده است.
در این مقاله سعی شده است تا با استفاده از رویکرد پویایی سیستم، با دیدی چندبعدی و غیرخطی، فرایندهای جمعیتی در ارتباط با زیرسیستم­های اقتصادی-اجتماعی با هدف شناخت عمیق‌تر پیچیدگی‌های جمعیتی و فهم علل تحولات رخ داده، بررسی شود. شبیه‌سازی مدل از سال 1361 آغاز و تا سال 1425 ادامه می­یابد. زیرسیستم جمعیت از 4 گروه سنی تشکیل شده است و متغیرهای باروری و امید زندگی به‌صورت درون­زا در مدل استفاده شدند. ضریب تعیین مدل برای متغیرهای کلیدی بیش از 80 درصد به‌دست آمد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در دو سناریوی شرایط رضایت­بخش و ایده‌آل، باروری تا سال 1425 هرگز کمتر از 1.75 فرزند نخواهد بود. بنابر نتایج شبیه‌سازی سناریوهای مختلف، آثار اغلب سیاست‌های اعمالی بعد از چند سال به طور کامل نمایان می‌شود. همچنین با گذشت زمان از آثار سیاست‌ها کاسته خواهد شد، درنتیجه برای تاثیرگذاری بیشتر باید بسته‌های سیاستی به روز شوند.

کلیدواژه‌ها


امینی، علیرضا و علیرضا فرهادی‌کیا (1394). به روزرسانی مجموعه آمارهای سری زمانی شاخص‌های کلیدی منتخب بازار کار ایران (1335-1390)، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، امور اقتصاد کلان

رستگارخالد، امیر و میثم محمدی (1394). "تغییرات فرهنگی و اُفت باروری در ایران (برپایه تحلیل ثانوی داده های پیمایش ارزش ها و نگرش های ایرانیان)"، جامعه شناسی کاربردی، 26(58)، 159-180.

شیدانی, رضا (1392). "بررسی عوامل گرایش به خواست فرزندان کمتر در میان زنان 15-49 ساله دارای همسر ساکن در شهر تهران". دانشگاه تهران: دانشکده علوم اجتماعی: پایان نامه کارشناسی ارشد.

عباسی شوازی, محمدجلال و میمنت حسینی چاووشی (1392). "تحولات و سیاست‌های اخیر جمعیتی در ایران: ضرورت تدوین سند جامع جمعیت". نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، شماره 13, 95-117.

عباسی شوازی، محمدجلال و سعید خانی (1394). "ناامنی اقتصادی و باروری: مطالعه موردی زنان دارای همسر شهرستان سنندج." نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، شماره 17, 37-76.

 غفاری، غلامرضا (1386). "روابط و ارزش‌های اجتماعی جوانان ایرانی". فصلنامه مطالعات جوانان، شماره 8 و 9، 7-32.

کلانتری بنادکی، سیده زهرا، عادل آذر و آمنه خدیور (1395). "جمعیت و اشتغال در ایران: دیدگاه سیستمی". دو فصلنامه مطالعات جمعیتی، دوره دو، شماره 2، 7-37.

کلانتری بنادکی، سیده زهرا، عادل آذر و محمدجلال عباسی شوازی (1396). "شبیه سازی تحولات جمعیتی ایران با رویکرد پویایی سیستم". موسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیت، تهران.

گودرزی، سعید (1388). "تغییر ارزش‌های جوانان و عوامل مرتبط بر آن." فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی, شماره 39.

محمودی، محمدجواد (1392). "تحولات جمعیتی، چالش‌های پیش‌رو و لزوم تجدید نظر در سیاست‌های جمعیتی ایران." فصلنامه برداشت دوم , شماره 11, 41-73.

محمودیان، حسین، احمد محمدپور و مهدی رضایی (1388). "زمینه های کم فرزندآوری در استان کردستان: مطالعه موردی شهر سقز." نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران, سال چهارم(شماره هشتم), 85-122.

معینی، مریم، ابوالقاسم پوررضا و فاطمه ترابی (1391). "نقش عوامل اقتصادی و چانه‌زنی درون خانوار بر تقاضای فرزند دوم در ایران." نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران, سال هفتم(شماره چهارده), 113-136.

Ackoff, R. (1976). "The aging of a young profession: Operation research." PA: University of Pennsylvania . Philadelphia.

Abbasi-Shavazi, M. J., McDonald, P., & Hosseini-Chavoshi, M.(2009. a). The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction. Springer.

Abbasi-Shavazi, M. J., Morgan, S. P., Hosseini Chavoshi, M., & McDonald, P. (2009. b). "Family change and continuity in Iran: Birth Control Before First Pregnancy”. Journal of Marriage and Family, 71,  1309-1324.

Alwin, D. (1989). “Changes in qualities valued in children, 1964-1984.”  Social Science Research, 44 (2),1-42.

Bhaumik, S. K. and Nugent, J. B.(2010). “Real options and demographic decisions: Empirical evidence from East and West Germany”. Applied Economics. 43(21): 2739-2749.

Barlas, Y. (1996). “Formal aspects of model validity and validation in system dynamics.” System Dynamics Review, 12(3): 183-210.

Barlas, Y., (1989). “Multiple tests for validation of System Dynamics type of simulation models”. European Journal of Operational Research, 42(1): 59-87.

Barlas, Y. and Carpenter, S., (1990). “Philosophical roots of model validation: Two paradigms.” System Dynamics Review, 6(2): 148-166.

Barney, G. O., Eberlein, R., Qu, W. and Sharma, P. D., (1995). “The Threshold 21 Sustainable Development Model.” The 13th International Conference of the System Dynamics Society, Tokyo, Japan, 21-29.

Bernardi , L., Klarner , A., & Lippe, H., (2008). “Job Insecurity and the Timing of Parenthood: A Comparison between Eastern and Western Germany “. European Journal of Population, 24: 287–313.

Bettio, F., & Villa, P. (1998). “A mediterranean perspective on the breakdown of the relationship between participation and fertility.” Cambridge Journal of Economics, 22(2), 137-171.

Bin, X. H., & Wei, L. Z. (1991). “Study on SD Model on the Capacity of City Population.” The 9th Intenational Conference of the System Dynamics Society, (pp. 38-44). Bangkok, Thailand.

Cohen, J. E.(1998). How many People Can the Earth Support?  Norton

de Wit, M., & Ravanera, Z. (1998). “The changing impact of women's educational attainment and employment on the timing of births in Canada.” Canadian Studies in Population, 25(1), 45-67.

Easterlin, R. A. (1965). “Long swings in U.S. demographic and economic growth: Some findings on the historical pattern”. Demography, 2, 490–507.

Ehrhardt, J., & Kohli, M., 2011.” Individualization and Fertility”. Historical Social Research, Special issue on Fertility, 36(2): 35-64.

Forrester, J. W.,(1971). World dynamics. Cambridge: Wright-Allen Press.

Forrester, J. W., (2007). “Systrm dynamics-the next fifty years.” System Dynamics Review, 23(2-3): 359-370.

Forrester, J. W., & Senge, P. M. (1980). “Tests for Building Confidence in System Dynamics Models.” In A. A. Legasto, J. W. Forrester, & J. M. Lyneis, (ed.), System Dynanmics. Amesterdam: North-Holland.

Featherston, C. R., & Doolan, M. (2012). “A critical review of the criticisms of System Dynamics.” 30th International Conference of the System Dynamics Society 2012, (pp. 980-992). St. Gallen, Switzerland.

Hondroyiannis, G. (2009). “Fertility determinants and economic uncertainty: an assessment using European panel data”..Journal of Family and Economic Issues, 31(1), 33-50.

Huinink, J., (2000). “Soziologische Ansätze zur Bevölkerungsentwicklung.” In. U. Müller, Handbuch der Demographie.Teil 1: Modelle und Methoden, (pp. 338-386.). Berlin: Springer.

Kelly, R., Jakeman, A., Barreteau, O., Borusk, M., El Sawah, S., Rizzoli, A., et al. (2012, July 1 - 5 ). Selecting Among Six Modelling Approaches for Integrated Environmental Assessment and Management. Paper presented at 6th International Congress on Environmental Modelling and Software (iEMSs) Workshop. Leipzig, Germany .

Klemm, M., )2012(. "Job Security and Fertility: Evidence from German Reunification". Ruhr Economic Papers, No.379, Bochum, Germany.

Kreyenfeld , M.(2004). “Fertility decisions in the FRG and GDR: An analysis with data from the German Fertility and Family Survey”. Demographic Research Special Collections, 3(11), 275-318.

Ladier-Fouladi, M. (2002). “Iranian Families between Demographic Change and the Birth of the Welfare State.” Population-E, 57(2), 361-370.

Lesthaeghe, R. (2010).The Unfolding Story of the Second Demographic Transition. Michigan: Population studies Center Research Report 10-696.

Lutz, W., Cuaresma, J. C., & Abbasi-Shavazi, M. J.(2010). “Demography,Education, and Democracy: Global Trends and the Case of Iran”. Population and Development Review, 36 (2), 253-281.

Mahmoudian, H., Ghassemi-Ardahaee, A. (2014). Internal migration and urbanization in I.R.IRan. Research report, Tehran: University of Tehran and UNFPA

McDonal, p., Hosseini-Chavoshi, M., Abbasi-Shavazi, M. J., & Rashidian, A. (2015). “An assessment of recent Iranian fertility trends using parity progression ratios.” Demographic Research, 32: 1581-1602.

McDonald, P . (2006). “Low fertility and the State: The efficacy of policy”. Population and Development Review, 32(3), 485-510.

McDonald, P. (2002). “Sustaining fertility through public policy: The range of options.” Population, 57 (3), 417-446.

Meadows, D., Meadows, D., Randers, J., & Behrens, W. (1972). The Limits to Growth. London: Pan Books.

Meadows, D. L., Behrens, W. W., Meadows, D. H., Naill, R. F., Randers, J., & Zab, E. K., (1974). Dynamics of Growth in a Finite World. Wright Allen Press.

Meadows, D. H., Meadows, D. L., & Randers, J. (2004). Limits to growth the 30-year update. London: Earthscan.

Meadows, D., Meadows, D., & Randers, J. (1992). Beyond the Limits. Chelsea Green Publishing.

Modena, F., Rondinelli, C., & Sabatini, F., (2013). “Economic insecurity and fertility intentions: the case of Italy.” Review of Income and Wealth, 60(51): 1-23.

Moeeni, M., Poorreza, A., Torabi, F., & Heydari, H. (2014). "Analysis of economic determinants of Fertility in Iran: A Multilevel Approach”. International Journal of Health Policy and Management, 3(3), 135-144.

Neyer, G. (2006).”Family policies and fertility in Europe: Fertility policies, employment policies and care policies.” MPIDR Working Papers WP-2006-010, Max Planck Institute for Demographic Research, Rostock, Germany.

Neyer, G. (2003). “Family policy and low fertility in western Europe.” MPIDR Working Paper, WP 2003-021, July .

Nixon, J., & Ulmann, P., (2006). “The relationship between health care expenditure and health outcomes: Evidence and caveats for a causal link”. European Journal of Health Economics, 7(1):7-18.

Nolan, J., (2002). “The intensification of everyday life”. In B. Burchell, & D. a. Ladipo, Job Insecurity and Work Intensification: 112-136. London: Routledge.

Pascariu , M., & Canudas-Romo, V. (2016). “Deriving age-specific death rates from life expectancy forecasts.” 12th International Longevity Risk and Capital Markets Solutions Conference. Chicago, USA.

Phillips, A., (1958). “The Relation between unemployment and the rate of Change of Money Wage Rates in the United Kingdom”. Economica, New Series, 25(100): 283-299.

Richmond, B. (1994). “Systems thinking/system dynamics: Let's just get on with it.” System Dynamics Review, 10 (2-3), 135-157.

Senge, P. M. (1990). The fifth Discipline: The Art & Practice of The Learning Organization. London, United Kingdom: Century Business.

Sleebos, J. (2003). “Low fertility Rates in OECD Countries: Facts and Policy Responses.” OECD Labour Market and Social Policy Occasional Papers, No. 15, OECD Publishing, Paris.

Shaditalab, J. (2005).”Iranian Women: Rising Expectations”. Critique: Critical Middle Eastern Studies,14(1),35-55.

Sterman, J. D. (2000). Business Dynamics: System Thinking and Modeling for a Complex World. New York:Irwin: McGrow-Hill.

Sushil. (1993) System Dynamics: A Practical Approach for Managerial Problems. New Delhi: Wiley Eastern Publications.

Tölke, A., & Diewald, M. (2009). “Insecurities in employment and occupational careers and their impact on the transition to fatherhood in Western Germany.” Demographic Research, 9 (3), 41-68.

van de Kaa, D. J., (2001). “Postmodern Fertility Preferences: From Changing Value Orientation to New Behavior”. Population and Development Review, 27: 290-331.

van Peer, C., (2002).”Desired and achieved fertility”,. In F. Klijzing, & M. Corijn, Dynamics of Fertility and Partnership in Europe: Insights and Lessons from Comparative Research. Volum 2:117-142. New York and Geneva: United Nations.

Wang, Q., & Sterman, J. D. (1983). “A Disaggregate Population Model of China.” The first international Conference of the system dynamics society. Chestnut Hill, MA USA.