تحقیقات مهاجرت داخلی در ایران: مرور حیطه‌ای

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

1 استادیار جمعیت شناسی، موسسه تحقیقات جمعیت کشور، تهران، ایران

2 دانشیار گروه جمعیت شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری جمعیت شناسی دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

پژوهش‌­های متعددی در چند دهه اخیر به بررسی  ابعاد و پیامدهای مهاجرت داخلی در ایران پرداخته­‌اند. این مقاله با بهره‌گیری از روش مرور حیطه­‌ای و چارچوب آرکسی و اُملی به بررسی پژوهش­‌های مهاجرت داخلی در ایران در سه دهه اخیر پرداخته و در تلاش ­است تا تصویری از ویژگی­‌ها، تعیین­‌کننده­‌ها و پیامدهای مهاجرت ارائه دهد. نتایج بیانگر تسلط روش­‌های کمی و داده­‌های پیمایشی در پژوهش‌های مهاجرت است. بیش از نیمی از پژوهش­‌ها بر مهاجرت­‌های روستا به شهر و حدود یک پنجم بر جریانات مهاجرتی و پیامدهای آن به استان تهران متمرکز بوده­‌اند. همچنین، بیش از 52 درصد پژوهش­‌ها، عوامل و بسترهای تعیین‌کننده­ مهاجرت داخلی، 31 درصد تبعات و پیامدهای مختلف مهاجرت بر مهاجران و مبادی و مقاصد مهاجرتی، 13 درصد روندها و الگوهای مهاجرت و در نهایت 3 درصد ویژگی­‌های جمعیتی مهاجران داخلی را بررسی کرده­‌اند. بعلاوه نتایج نشان داد که توسعه نابرابر، تمرکزگرایی امکانات و فرصت­‌های اقتصادی و آموزشی، تغییرات اقلیمی، تفاوت‌های درآمدی، دستیابی به شغل، و شبکه­‌های اجتماعی ازجمله مهمترین عوامل زمینه­‌ساز مهاجرت داخلی در ایران می­‌باشند. با این‌حال، حوزه مهاجرت داخلی در کشور نیازمند استفاده از شاخص­‌ها و معیارهای جدید برای مقایسه­‌های بین­‌المللی، پرداختن به ابعاد و الگوهای نوپدید مهاجرت و بهره‌گیری از روش­‌های کیفی است.

کلیدواژه‌ها


  • ارشاد، فرهنگ، و صـدف مینا (1389)، مهاجرت، نابرابری و پیامدهای آن، تحلیل اجتماعی: نظم و نابرابری اجتماعی، شماره 1، صص 92-59.
  • افراخته، حسن، و اسماعیل­ آقایی­زاده (1390)، مهاجرت روستایی در ایران و استیلای عوامل رکودی نمونه موردی - شهرستان بندرانزلی، مسکن و محیط روستا، شماره 133، صص: 84-71.
  • ایراندوست، کیومرث، محمدحسین بوچانی، روح‌الله تولایی (1392)، تحلیل دگرگونی الگوی مهاجرت داخلی کشور با تأکید بر مهاجرت‌های شهری. مطالعات شهری، دوره 2، شماره 6، صص 118-105.
  • باستانی، سوسن، و منیره ساعی­مهر (1386)، سرمایه اجتماعی و مهاجرت و استقرار در شهرهای بزرگ، مورد شهر تبریز، جامعه­شناسی ایران، دوره 8، شماره 1، صص: 167-136.
  • بیک­محمدی، حسن (1377)، عنوان روند مهاجرت در استان اصفهان، اطلاعات جغرافیایی، دوره 8، شماره 32، صص: 64-57.
  • بیک­محمدی، حسن، و مجتبی حاتمی (1389)، تحلیل جغرافیایی روند مهاجرت در استان آذربایجان شرقی (85-1365)، آمایش محیط، شماره 10، صص 42-23.
  • بیک­محمدی، حسن، و رضا مختاری ملک­آبادی (1383)، تحلیلی جغرافیایی بر روند مهاجرت در استان خوزستان، جغرافیا و توسعه، دوره 1، شماره 2، صص: 36-21.
  • بیک­محمدی، حسن و بهنام مغانی (1382). تحلیلی بر روند مهاجرت در استان فارس، فصلنامه جمعیت، شماره 43 و 44، صص 94-79.
  • پناهی، لیلا، و حمداله پیشرو (1390)، بررسی عوامل موثر بر مهاجرت جوانان روستایی به شهر مطالعه موردی: روستاهای بخ مرکزی شهستان مرودشت، برنامه­ریزی منطقه­ای، دوره 1، شماره 2، صص: 50-41.
  • تنها، فاطمه، و علی گلی (1392)، بررسی روند مهاجرت‌های بین استانی ایران در سه دهه اخیر (سرشماری 1390-1365)، فصلنامه جمعیت، شماره 85 و 86، صص: 78-57.
  • رمضانی­اسفدن، اسدالله (1389)، بررسیعوامل مؤثر بر مهاجرت‌های روستایی؛ مطالعه موردی: دهستان شاسکوه شهرستان قاینات، مطالعات فرهنگی خراسان، شماره 17 و 18، صص: 66-38.
  • زاهدی­مازندرانی، محمدجواد، محمدرضا حسینی کازرونی و کریم درویشی (1366)، پویش مهاجرت در جهان معاصر، اطـلاعـات سیاسی-اقتصادی، شـمـاره 13، دوره آبـان.
  • زنجانی، حبیب اله و زرین­تاج علیزاده آهی (1372)، بررسی مهاجرت در مطالعات تحول جمعیت ایران، فصلنامه جمعیت، شماره 5 و 6، صص: 68-59.
  • زنجانی، حبیب­الله (1380). مهاجرت، تهران، انتشارات سمت.
  • شهبازین، سعیده، عباس عسکری­ندوشن، محمدجلال عباسی­شوازی (1397)، نقش مهاجرت داخلی بر بازتوزیع جمعیت کشور: دوره زمانی 1395-1370. نامه انجمن جمعیت­شناسی ایران، شماره 25، صص: 66-33.
  • شهبازین، سعیده، محمدجلال عباسی­شوازی، عباس عسکری­ندوشن (1396)، تغییرات الگوهای سکونتی ایران با تأکید بر مهاجرت داخلی طی دوره 95-1370، مطالعات جمعیتی، دوره 3، شماره 2، 188-153.
  • صادقی، رسول، و محسن شکریانی (1395)، تحلیل نوسانات فضایی تأثیر توسعه بر مهاجرت داخلی بین شهرستانی در ایران، توسعه محلی، دوره 8، شماره 2، 270-245.
  • صرافی، مظفر (1381)، مهاجرت داخلی و مسئله مدیریت شهری با تاکید بر شرایط ایران، مدیریت شهری، شماره 10، صص 15-6.
  • طالب، مهدی (1368)، عوامل موثر در مهاجرت روستایی در ایران، رشد آموزش علوم اجتماعی، شماره 2، صص: 20-14.
  • طاهرخانی، مهدی (1380)، تحلیلی بر عوامل مؤثر بر مهاجرت­های روستایی- شهری، تحقیقات جغرافیایی، شماره 62، صص 93-67.
  • علیزاده محمد، و کاظم کازرونی (1363)، مهاجرت و شهرنشینی در ایران، سازمان برنامه‌وبودجه.
  • قاسمی­اردهائی، علی (1385). بررسی علل مهاجرت روستاییان به شهرها در ایران با فراتحلیل پایان نامه‌های تحصیلی (مقطع زمانی 83-1359)؛ روستا و توسعه، شماره 33، صص 80-51.
  • قاسمی­سیانی، محمد (1388)، پیامدهای مهاجرت روستا-شهری نسل جوانان روستایی، مجله پژوهش جوانان، فرهنگ و جامعه، شماره 2، صص: 165-145.
  • قرخلو، مهدی (1378)، روند مهاجرت در توسعة شهرکهای قشقائی نشین در اطراف شهرهای استان فارس و اصفهان، پژوهش­های جغرافیایی، دوره 37، شماره 0، صص: 48-35
  • کاظمی­پور، شهلا، و علی قاسمی­اردهایی (1386)، تجربه اقامتی و تمایل به مهاجرت به شهر تهران، نامه انجمن جمعیت­شناسی تهران، دوره 2، شماره 3، صص: 148-130.
  • کشاورز، مرضیه، عزت­اله کرمی، عبدالعلی لهسایی­زاده (1392)، عوامل اثرگذار بر مهاجرت روستایی ناشی از خشکسالی: یک مطالعه موردی در استان فارس، روستا و توسعه، دوره 16، شماره 1، صص: 127-113.
  • محمودیان، حسین، و علی قاسمی­اردهایی(1391)، شبکه­های اجتماعی مهاجران و بازتولید فرهنگ مهاجرت در مناطق روستایی: مطالعه ای کیفی بر جریان‌های مهاجرت از آذربایجان شرقی به تهران، توسعه محلی، دوره 4، شماره 1، صص: 128-109.
  • محمودیان، حسین، و علی قاسمی اردهایی (1392)، بررسی وضعیت مهاجرت و شهرنشینی در ایران، گزارش صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، دانشکده علوم اجتماعی تهران.
  • مشفق، محمود (1389)، مهاجرت داخلی در ایران: بررسی سطوح و روندهای مهاجرت داخلی در ایران و عوامل مؤثر بر آن 85-1355. پایان‌نامه دکتری جمعیت‌شناسی. دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
  • Arksey, H., & O'Malley, L. (2005). Scoping studies: towards a methodological framework. International Journal of Social Research Methodology, 8(1), 19-32.
  • Castles, S; Miller, M (2003) The Age of Migration, 3nd edition MacMillan, London.
  • Cliggett, L. (2000). Social components of migration: experiences from Southern Province, Zambia. Human Organization, 59(1), 125-135.
  • Greenwood, M. J. (1997). Internal migration in developed countries. Handbook of population and family economics, 1, 647-720.
  • Levac, D., Colquhoun, H., & O'Brien, K. K. (2010). Scoping studies: advancing the methodology. Implementation science, 5(1), 1-9.
  • Ness, I. (2012). The global prehistory of human migration. John Wiley & Sons.
  • Ravenstein, Ernest G. (1885)."The Laws of Migration." Journal of the Royal Statistical Society 48: 167–227.
  • A, Castro. L (1981). Model Migration Schedules. Luxemburg: International Institute for Applied Systems Analysis.
  • Rumrill, P. D., Fitzgerald, S. M., & Merchant, W. R. (2010). Using scoping literature reviews as a means of understanding and interpreting existing literature. Work (Reading, Mass.), 35(3), 399-404.
  • Wagman, P., Håkansson, C., & Jonsson, H. (2015). Occupational balance: A scoping review of current research and identified knowledge gaps. Journal of Occupational Sciences, 22(2), 160-169.