مطالعه و تخمین نوسان‌های جمعیتی استقرارهای عصر مفرغ شهرستان ورزقان مبتنی بر مطالعات قوم باستان‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری باستان شناسی دانشگاه تربیت مدرس

2 استاد باستان شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

3 دانش آموخته دکتری باستان شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

10.22034/jpai.2020.243928

چکیده

مطالعه جمعیت سکونتگاه­های باستانی، امکان بازسازی مکانسیم­های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع گذشته را فراهم کرده و افق­های جدیدی از زندگی جوامع پیشین را به­منصه ظهور می­گذارد. پژوهش حاضر بر روی شهرستان ورزقان صورت گرفته که به لحاظ پژوهش­های قوم باستان­شناسی دارای ظرفیت­های بسیاری است و لیکن تاکنون پژوهشی با هدف برآورد جمعیت در این منطقه صورت نگرفته است. پژوهش حاضر سعی دارد با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و رهیافت قوم باستان­شناسی، بین الگوهای جمعیت­پذیری استقرارهای امروزی شهرستان ورزقان و سکونتگاه­های عصر مفرغ جهت تخمین جمعیت ارتباط منطقی ایجاد نماید. یعنی با انجام مطالعات میدانی، تخمین وسعت و جمعیت روستاها و اتراق­های (اوباهای) عشایری و مقایسه با وسعت استقرارهای باستانی عصرمفرغ، جمعیت تقریبی آنها محاسبه گردد تا در نهایت بتوان به درک روشنی از تغییرات جمعیتی شهرستان ورزقان دست پیدا کند. بر این اساس تراکم جمعیتی شهرستان ورزقان 42 نفر در هکتار برآورد گردیده و تراکم جمعیتی استقرارهای عصر مفرغ به این صورت تقریب می­گردد که در عصر مفرغ قدیم با مساحتی بالغ بر 8/3 هکتار، جمعیتی در حدود 160 نفر؛ عصر مفرغ میانی با مساحتی بالغ بر 7/12 هکتار، جمعیتی در حدود 533 نفر و عصر مفرغ جدید با مساحت 53/75 هکتار، جمعیت 3172 نفر در منطقه حضور و اسکان داشته­اند.

کلیدواژه‌ها


-      بختیاری، سعید (1385). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.
-      بهرامی­نیا، محسن، علیرضا خسروزاده و محمد اسماعیل اسمعیلی­جلودار (1392). "تحلیل نقش عوامل طبیعی در توزیع محوطه­های نوسنگی و مس و سنگ شهرستان اردل، چهارمحال و بختیاری"، مطالعات باستان­شناسی، دوره5، شماره2، صص 37-21.
-      پاپلی یزدی، لیلا، و عمران گاراژیان (1384). "نقش قوم­باستان­شناسی در تحول باستان­شناسی فرایندی به فرافرایندی"، پژوهش­هایباستان­شناسیومطالعاتمیان­رشته­ای، سال اول، شمارۀ اول، صص ۲۹-22.
-      تیرانداز لاله­زاری، آرش (1390). "الگوهای استقراری فرهنگ­های پیش ‌از تاریخ جنوب قره‌داغ استان آذربایجان شرقی، بر مبنای داده‌های بررسی میدان آذغان- اوچ‌هاچا"، کارشناسی ارشد؛ ایران. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز.
-      چمبرلین، اندرو، (1397). جمعیت­شناسی در باستان­شناسی، (ترجمه سحر بختیاری، سپیده بختیاری، مهران نوروزی­آبادچی)، تهران: نشر آریارمنا.
-      رجبی، معصومه و مریم بیاتی خطیبی (1390). ژئومورفولوژی شمال غرب ایران (چاپ اول)، تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
-      رفیع­فر، جلال­الدین (1375). "تأملی در خاستگاه جامعه روستایی"، باستان­شناسیوتاریخ، سال10، شماره 19، صص 24-8.
-      روستایی، کوروش (1394). "گونه­شناسی محوطه­های باستانی منطقه کوهرنگ بختیاری"، پژوهش­های باستان­شناسیایران، شماره 9، صص 46-27.
-      سعیدی، عباس (1377). مبانی جغرافیای روستایی، تهران: انتشارات سمت.
-      صدقی، ناصر (1388). تاریخ اجتماعی و سیاسی ارسباران (قره‌داغ) در دوره‌ی معاصر، تبریز: انتشارات اختر.
علیزاده، عباس (1392). مبانی نظری و عملی در باستان­شناسی با فصل­هایی در زیست­شناسی، تاریخ و معرفت­شناسی، تهران: انتشارات ایران نگار.
-      فشارکی، پریدخت (1384). جغرافیای روستایی، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
-      کابلی، میرعابدین (1371). "نمود پاره­ای از سنت­های پیش ازتاریخ در دوران معاصر"، مجموعه مقالاتاولینگردهماییمردم­شناسی به کوشش جمشید مهرپویا، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، صص ۷۸ – ۶۷.
-      کیخا، محمد (1394). "برآوردهای جمعیتی و تغییرات جمعیتی حوزه جنوبی سیستان در عصر مفرغ با تأکید بر شهر سوخته بر اساس مطالعات جوامع روستایی امروزین دشت سیستان در منطقه شیب آب"، پایان­نامه کارشناسی ارشد، گروه باستان­شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان.
-      مترجم، عباس و بهزاد بلمکی (1388). "بررسی و تحلیل استقرارهای اشکانی دامنه­های شمالی الوند (همدان)"، مطالعات باستان­شناسی،دوره 1، شماره 1، صص 135-153.
-      مرتضوی، مهدی و محسن حیدری­دستنائی (1398). "مطالعات جمعیت­شناسی ادوار فرهنگی نوسنگی تا مفرغ بخش لاران، استان چهارمحال و بختیاری"، جامعه­شناسیتاریخی، دوره11، شماره2، صص 316-291.
-      مقصودی، مهران، سیدمحمد زمان­زاده، حسن فاضلی­نشلی و سمیرا چزغه (1391). "نقش ساختارهای طبیعی منطقه در الگوی استقرار محوطه­های پیش از تاریخ دشت تهران با استفاده از GIS"، برنامه­ریزی و آمایش فضا، دوره16، شماره4، صص 137-109.
-      مهندسین مشاور راژان آب زاگرس (1391). طرح شناسایی و احیا ایلراه­های عشایری استان آذربایجان­شرقی، اداره کل امور عشایر استان آذربایجان شرقی، طرح شناسایی و احیا ایلراه­های عشایری استان آذربایجان­شرقی.
-      ناصری­صومعه، حسین (1393). "بررسی و تحلیل الگوهای استقراری شهرستان بستان­آباد در دوران مس و سنگ"، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران.
-      ناصری­صومعه، حسین (1398). "تحلیل اوضاع سیاسی-اجتماعی و جریانات فرهنگی منطقه قره داغ (ارسباران) در دوران مفرغ جدید و آهن بر اساس مطالعات باستان‌شناختی استحکامات کوهستانی شهرستان ورزقان"، رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
-      ناصری­صومعه، حسین، علیرضا هژبری­نوبری، ارکان کنیار، مهدی موسوی­کوهپر و کمال­الدین نیکنامی (بی­تا). "باستان­شناسی قره­داغ؛ گزارش مقدماتی بررسی محوطه­های دوران مفرغ و آهن شهرستان ورزقان"، مطالعات باستان­شناسی، منتشر نشده.
-      نیکزاد، میثم (1390). "بررسی الگوی استقراری دوره نوسنگی دشت ‌سرفیروزآباد کرمانشاه"، جهت اخذ پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران.
واثق عباسی، زهیر، رحمت عباس نژاد سرستی، حمیدرضا قربانی و محمدصادق روستایی (1395). "برآورد جمعیت در سیستان بر پایه مطالعات قوم باستان‌شناسی"، مطالعات باستان‌شناسی، دوره8، شماره2، صص 243-229.
-      Abedi, A. Khatib-Shahidi, H. Chataigner, CH. Niknami, K. Eskandari, N. Kazempour, M. Pirmohammadi, A. Hoseinzadeh, J. Ebrahimi, GH. (2014). “Excavation at Kul Tepe of (Jolfa) North - Western Iran 2010”, First Preliminary Report Ancient near Eastern Studies 51, pp: 33–167.
-      Barth, F., (1961). Nomads of South Persia, Oslo, University Ethnografiske Museum, Bulletin 8.
-      Danti, M.D., (2013a). Hasanlu V: The Late Bronze and Iron I Periods. (Hasanlu Excavation Reports 3.) Philadelphia: University of PennsylvaniaMuseum of Archaeology and Anthropology.
-      Danti, M.D., (2013b). The Late Bronze and Early Iron Age in northwestern Iran, in The Oxford Handbook of Ancient Iran, ed. D.T. Potts. New York: Oxford University Press, 327–76.
-      Edens, C., (1995). “Transcaucasia at the end of the Early Bronze Age”. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 299(1), pp.53-64.
-      Fazeli Nashli, H., (2001). An Investigation of Craft Specialization and Social Complexity in Neolithic and Calcholithic Period in Tehran Plain. Doctoral Dissertation, University of Bradford.
-      Hole, F., (1978). Re–discovering the Past in the Present: Ethno-archaeology in Luristan, Iran. In C. Kramer (Ed.). Ethno-archaeology: Implications of Ethnography for Archaeology (192 – 218), New York, Columbia University Press.
-      Horne, L., (1994). Village Spaces: Settlement and Society in Northern Iran, Washington, D.C., Smithsonian Institution Press.
-      Jacobs, L., (1979). Tell. I Nun: Archaeological Implications of a Village in Transition, In; Kramer (ed.) Ethnoarchaeology: Implications of Ethnography for Archaeology, New York, Columbia University Pres, PP, 175-191.
-      Kramer, C., (1982). Village Ethnoarchaeology. Rural Iran in Archaeological Perspective. New York: Academic Press.
-      Kushnareva, K.K., (1997). The southern Caucasus in prehistory: stages of cultural and socioeconomic development from the eighth to the second millennium BC (Vol. 99). UPenn Museum of Archaeology.
-      Renfew, C., Bahn, P., (2005). Archaeology the Key Concepts, Routledge.
-      Smith A.T., R. Badalyan, and P. Avetisyan., (2009). The foundations of Research and Regional Survey in the Tsaghkahovit plain, Armenia, Archaeology and Geography of Ancient Transcaucasian Societies 1. Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago.
-      Sumner, W.M., (1989). “Population and settlement area: an example from Iran”. American Anthropologist, 91: 631–641.
-      Watson, P. J., (1978). Archaeological Ethnography in Western Iran, Viking Fund Publications in Anthropology 57, Tucson, University of Arizona Press.