کاوش و تبیین الگوهای فضایی دگرگون شده در پخشایش جمعیتی مناطق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران

2 دانشجوی دکترای شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران

چکیده

الگوهای پخشایش جمعیتی در بازه‌های زمانی گوناگون، جلوه‌های متنوعی از مراحل پیچیده دگرگونی‌های اجتماعی- فضایی در مناطق سرزمین است. این پژوهش با هدف بررسی الگوهای فضایی ناشی از پخشایش جمعیت در استان‌ها و شهرستان‌های کشور در بازه زمانی 1390 تا 1395 سعی دارد تا پیامدهای اجتماعی- فضایی این الگوها را در ارتباط با دگرگونی فرایندهای شهرنشینی و شهری شدن مناطق کشور کاوش نماید. پژوهش حاضر، در دو سطح توصیفی– تحلیلی با استفاده از داده‌های سرشماری نفوس و مسکن و کاربست تکنیک‌های ترکیبی در تحلیل یافته‌ها بر اساس دستورهای Hot Spot  و Cold Spot (مبتنی بر ضرایب موران و آنتروپی) در GIS تدوین شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که شهرستان‌های قرار گرفته در مرکز کشور دارای مهاجرت‌پذیری بالایی بوده و شهرستان‌های واقع در مناطق شرقی و غربی کشور در دوره زمانی مهاجرت‌فرستی قرار دارند. این امر نشان دهنده کاهش فعالیت در بخش کشاورزی در مناطق حاصلخیز و افزایش الگوی اشتغال در بخش خدمات و صنعت در مرکز کشور است. از طرفی این روند باعث تضعیف انسجام و توازن فضایی در مناطق سرزمین شده است. آن چه مشخص است، الگوی پخشایش جمعیت در مناطق سرزمین مغایر با اصول و چارچوب بهینه آمایشی است.

کلیدواژه‌ها


-      افروخته، حسن و محمد حجی‌پور (1394). "اقتصاد سیاسی فضا و تعادل منطقه‌ای ایران." اقتصاد فضا و توسعه روستایی. شماره 4، صص: 87-110.
ایراندوست، کیومرث و محمدحسین بوچانی و روح الله تولایی (1392). "تحلیل دگرگونی الگوی مهاجرت داخلی کشور با تأکید بر مهاجرت‌‌های شهری." مطالعات شهری. شماره 6، صص: 105- 118.
-      پیران، پرویز (1369). "دیدگاه‌های نظری در جامعه‌شناسی شهر و شهرنشینی."  اطلاعات سیاسی- اقتصادی، شماره 40، صص: 64- 69.
-      پیله ور، علی اصغر (1393). درآمدی بر اقتصاد سیاسی شهرنشینی ایران، تهران: دانش نگار.
-      تقوایی، مسعود و محمدرضا کنعانی (1392). "بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطوح ملی- منطقه‌ای طی 60 سال اخیر." برنامه‌ریزیفضایی. شماره 1، صص: 169-200.
-      توکلی‌نیا، جمیله و رضا کانونی و امیر شریفی (1393). "ارزیابی نظام‌های شهری مناطق نه گانه کشور براساس روش تصمیم‌گیری چند معیاره(AHP)." مطالعات برنامه‌ریزی شهری. شماره 6، صص: 77- 99.
-      حیدری، علی (1393). "تحلیل ابعاد کالبدی– فضایی تمرکزگرایی در نظام شهری ایران."  مسکن و محیط روستا. شماره 147، صص: 82- 100.
-      رهنمایی، محمدتقی (1388). "دولت و شهرنشینی در ایران (مبانی و اصول کلی نظریه توسعه شهر و شهرنشینی در ایران)." جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای. پیش شماره پاییز و زمستان، صص: 143-165.
-      زبردست، اسفندیار و خلیل حاجی‌پور (1388). "تبیین فرایند شکل‌گیری، تکوین و دگرگونی مناطق کلان شهری." پژوهش‌های جغرافیای انسانی. شماره69 ، صص: 105-121.
-      زمانی، فریبا (1388). "اهمیت جمعیت‌شناسی در برنامه‌ریزی‌های آمایش سرزمین (با تاکید بر مطالعه مهاجرت‌های استانی)." جمعیت. شماره69 و 70 صص: 107-132.
-      شهبازین، سعیده، عباس عسکری ندوشن و محمدجلال عباسی شوازی (1397). "نقش مهاجرت داخلی در بازتوزیع جمعیت ایران (دوره زمانی 1395-1370)." نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران. شماره 25، صص: 33-66.
-      ضرابی، اصغر و حمیدرضا رخشانی نسب (1389). "روند مهاجرت‌پذیری و مهاجرت‌فرستی شهرهای ایران در دو دهه اخیر." رفاه اجتماعی. شماره 39، صص: 247- 272.
-      قربانی، زهرا (1390). "الگوهای شهرنشینی در ایران و جهان." جمعیت. شماره۷۷ و ۷۸ صص۷۹-۹۴.
-      قلندریان، ایمان و هاشم داداش‌پور (1396). "تحلیل الگوهای فضایی مهاجرت بین شهرستانی در فضای سرزمین ایران." جغرافیا و برنامه‌ریزی. شماره 62، صص: 223- 246.
-      مرکز آمار (1390). سرشماری نفوس و مسکن. بر اساس سفارش پژوهشگران.
-      مرکز آمار (1395). سرشماری نفوس و مسکن. بر اساس سفارش پژوهشگران.
-      مشفق، محمود و قربان حسینی (1395). "مطالعه تطبیقی تجربیات سیاستی کشورهای منتخب آسیایی در زمینه توزیع متوازن جمعیت شهری." برنامه‌ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای. شماره 3، صص: 1- 29.
-      مصطفوی، فرخ (1392). "سیاست جمعیتی برای شهرهای ایران." نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران. شماره 15، صص: 43-65.
-      میرآبادی، مصطفی، صادق بشارتی‌فر و احمد کریمی (1397). "تحلیلی بر الگوی فضایی، ابعاد و عوامل مرتبط با رشد شهرنشینی دورۀ معاصر در ایران (با تأکید بر شاخص‌های توسعه‌ای و معیشتی)."  پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری. شماره 3، صص: 605- 627.
-      هابرد، فیل (1396). شهر، (مترجم: افشین خاکباز)، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
یاسوری، مجید (1389). "بررسی روند توزیع جغرافیایی جمعیت ایران، آینده‌نگری، مشکلات و راهبردها." جمعیت. شماره73 و 74، صص: 1-24.
-      Angelo, H. and D. Wachsmuth (2015). "Urbanizing Urban Political Ecology: A Critique of Methodological Cityism." International Journal of Urban and Regional Research 39(1): 16-27.
-      Brenner, N. (2018). "Debating planetary urbanization: For an engaged pluralism." Environment and Planning D: Society and Space 36(3): 570–590. 
-      Brenner, N. (2019). New Urban Spaces: Urban Theory and the Scale Question, New York: Oxford University Press.
-      Brenner, N. and C. Schmid (2015). "Towards a new epistemology of the urban?" City 19(2-3):151–182.
Davoudi, S. (2016). "Territorial cohesion and the added value of territorial cooperation," Paper presented at the international conference on How to Measure Progress & Success of Interreg, Luxembourg, 2006
-      Davoudi, S. and E. Brooks (2014). "When does unequal become unfair? Judging environmental justice claims." Journal of Environment and Planning A 46: 2686 – 2702.
-      Feng, W. and Y. Liu and L. Qu (2019). "Effect of land-centered urbanization on rural development: A regional analysis in China." Land Use Policy 87: 1–22.
-      Khatam, A. and O. Haas (2018). "Interrupting planetary urbanization: A view from Middle Eastern cities." Environment and Planning D: Society and Space 36(3): 439–455.
-      Martín, A. (2016). "In the Nature of the Non- City: Expanded Infrastructural Networks and the Political Ecology of Planetary Urbanisation." Antipode 48(2): 233– 251.
-      Pacione, M. (2011). "Introduction: urban growth patterns – trends and policy issues," in H. Geyer, International Handbook of Urban Policy: Issues in the Developing World. Cheltenham: Edward Elgar Publishing Limited.
-      Schmid, C. (2018). "Journeys through planetary urbanization: Decentering perspectives on the urban." Environment and Planning D: Society and Space 36(3), 591–610.
-      Tsai, Y. (2005). "Quantifying Urban Form: Compactness versus ‘Sprawl’." Urban Studies 42(1): 141–161.
-      Ultramari, C. and  R. J. Firmino (2010). "Urban beings or city dwellers? The complementary concepts of ‘urban’ and ‘city’." City & Time 4: 3- 15.