مطالعه وتخمین نوسان‌های جمعیتی استقرارهای عصر مفرغ شهرستان ورزقان مبتنی بر مطالعات قوم باستان‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه تربیت مدرس تهران

2 دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

پژوهش حاضر بر روی شهرستان ورزقان صورت گرفته که به لحاظ پژوهش‌های قوم باستان‌شناسی و قوم‌نگاری دارای ظرفیت‌های مهم است. پژوهش حاضر سعی دارد با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و همچنین رهیافت قوم باستان‌شناسی، ارتباطی بین مدل‌های جمعیت‌پذیری استقرارهای امروزی شهرستان ورزقان و استقرارهای عصر مفرغ قدیم برای برآورد و تخمین جمعیت ایجاد نماید. یعنی با انجام مطالعات میدانی، تخمین وسعت روستاها و وارگه‌های عشایری و جمعیت‌های آنها و مقایسه با وسعت محوطه‌های باستانی هر دوره، جمعیت تقریبی آنها تخمین زده شود و در نهایت تغییرات جمعیتی شهرستان ورزقان مطالعه گردد. الگوی جمعیت در عصر مفرغ همانند استقرارهای کنونی وابسته به عواملی نظیر دسترسی به منابع آبی، زمین مساعد و همچنین ارتفاع از سطح دریاست. به گونه‌ای که در مناطق پست شاهد جمعیت متمرکز و الگوی معیشتی کشاورزی، و در مناطق مرتفع شاهد جمعیت‌های پراکنده و الگوی معیشتی دامداری هستیم. بستر جغرافیایی مشترک، تفاوت‌های نامحسوس اقلیمی منطقه بر اساس مطالعات دیرین اقلیم‌شناسی و غالب بودن جمعیت عشایری و روستایی به جمعیت شهری، حداکثر تشابه را در الگوی جمعیت‌پذیری و میزان برآورده شدن نیازهای معیشتی از واحد سطح را دارد.

کلیدواژه‌ها


-      بختیاری، سعید (1385). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.
-      بهرامی­نیا، محسن، علیرضا خسروزاده و محمد اسماعیل اسمعیلی­جلودار (1392). "تحلیل نقش عوامل طبیعی در توزیع محوطه­های نوسنگی و مس و سنگ شهرستان اردل، چهارمحال و بختیاری"، مطالعات باستان­شناسی، دوره5، شماره2، صص 37-21.
-      پاپلی یزدی، لیلا، و عمران گاراژیان (1384). "نقش قوم­باستان­شناسی در تحول باستان­شناسی فرایندی به فرافرایندی"، پژوهش­هایباستان­شناسیومطالعاتمیان­رشته­ای، سال اول، شمارۀ اول، صص ۲۹-22.
-      تیرانداز لاله­زاری، آرش (1390). "الگوهای استقراری فرهنگ­های پیش ‌از تاریخ جنوب قره‌داغ استان آذربایجان شرقی، بر مبنای داده‌های بررسی میدان آذغان- اوچ‌هاچا"، کارشناسی ارشد؛ ایران. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز.
-      چمبرلین، اندرو، (1397). جمعیت­شناسی در باستان­شناسی، (ترجمه سحر بختیاری، سپیده بختیاری، مهران نوروزی­آبادچی)، تهران: نشر آریارمنا.
-      رجبی، معصومه و مریم بیاتی خطیبی (1390). ژئومورفولوژی شمال غرب ایران (چاپ اول)، تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
-      رفیع­فر، جلال­الدین (1375). "تأملی در خاستگاه جامعه روستایی"، باستان­شناسیوتاریخ، سال10، شماره 19، صص 24-8.
-      روستایی، کوروش (1394). "گونه­شناسی محوطه­های باستانی منطقه کوهرنگ بختیاری"، پژوهش­های باستان­شناسیایران، شماره 9، صص 46-27.
-      سعیدی، عباس (1377). مبانی جغرافیای روستایی، تهران: انتشارات سمت.
-      صدقی، ناصر (1388). تاریخ اجتماعی و سیاسی ارسباران (قره‌داغ) در دوره‌ی معاصر، تبریز: انتشارات اختر.
علیزاده، عباس (1392). مبانی نظری و عملی در باستان­شناسی با فصل­هایی در زیست­شناسی، تاریخ و معرفت­شناسی، تهران: انتشارات ایران نگار.
-      فشارکی، پریدخت (1384). جغرافیای روستایی، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
-      کابلی، میرعابدین (1371). "نمود پاره­ای از سنت­های پیش ازتاریخ در دوران معاصر"، مجموعه مقالاتاولینگردهماییمردم­شناسی به کوشش جمشید مهرپویا، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، صص ۷۸ – ۶۷.
-      کیخا، محمد (1394). "برآوردهای جمعیتی و تغییرات جمعیتی حوزه جنوبی سیستان در عصر مفرغ با تأکید بر شهر سوخته بر اساس مطالعات جوامع روستایی امروزین دشت سیستان در منطقه شیب آب"، پایان­نامه کارشناسی ارشد، گروه باستان­شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان.
-      مترجم، عباس و بهزاد بلمکی (1388). "بررسی و تحلیل استقرارهای اشکانی دامنه­های شمالی الوند (همدان)"، مطالعات باستان­شناسی،دوره 1، شماره 1، صص 135-153.
-      مرتضوی، مهدی و محسن حیدری­دستنائی (1398). "مطالعات جمعیت­شناسی ادوار فرهنگی نوسنگی تا مفرغ بخش لاران، استان چهارمحال و بختیاری"، جامعه­شناسیتاریخی، دوره11، شماره2، صص 316-291.
-      مقصودی، مهران، سیدمحمد زمان­زاده، حسن فاضلی­نشلی و سمیرا چزغه (1391). "نقش ساختارهای طبیعی منطقه در الگوی استقرار محوطه­های پیش از تاریخ دشت تهران با استفاده از GIS"، برنامه­ریزی و آمایش فضا، دوره16، شماره4، صص 137-109.
-      مهندسین مشاور راژان آب زاگرس (1391). طرح شناسایی و احیا ایلراه­های عشایری استان آذربایجان­شرقی، اداره کل امور عشایر استان آذربایجان شرقی، طرح شناسایی و احیا ایلراه­های عشایری استان آذربایجان­شرقی.
-      ناصری­صومعه، حسین (1393). "بررسی و تحلیل الگوهای استقراری شهرستان بستان­آباد در دوران مس و سنگ"، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران.
-      ناصری­صومعه، حسین (1398). "تحلیل اوضاع سیاسی-اجتماعی و جریانات فرهنگی منطقه قره داغ (ارسباران) در دوران مفرغ جدید و آهن بر اساس مطالعات باستان‌شناختی استحکامات کوهستانی شهرستان ورزقان"، رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
-      ناصری­صومعه، حسین، علیرضا هژبری­نوبری، ارکان کنیار، مهدی موسوی­کوهپر و کمال­الدین نیکنامی (بی­تا). "باستان­شناسی قره­داغ؛ گزارش مقدماتی بررسی محوطه­های دوران مفرغ و آهن شهرستان ورزقان"، مطالعات باستان­شناسی، منتشر نشده.
-      نیکزاد، میثم (1390). "بررسی الگوی استقراری دوره نوسنگی دشت ‌سرفیروزآباد کرمانشاه"، جهت اخذ پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران.
واثق عباسی، زهیر، رحمت عباس نژاد سرستی، حمیدرضا قربانی و محمدصادق روستایی (1395). "برآورد جمعیت در سیستان بر پایه مطالعات قوم باستان‌شناسی"، مطالعات باستان‌شناسی، دوره8، شماره2، صص 243-229.
-      Abedi, A. Khatib-Shahidi, H. Chataigner, CH. Niknami, K. Eskandari, N. Kazempour, M. Pirmohammadi, A. Hoseinzadeh, J. Ebrahimi, GH. (2014). “Excavation at Kul Tepe of (Jolfa) North - Western Iran 2010”, First Preliminary Report Ancient near Eastern Studies 51, pp: 33–167.
-      Barth, F., (1961). Nomads of South Persia, Oslo, University Ethnografiske Museum, Bulletin 8.
-      Danti, M.D., (2013a). Hasanlu V: The Late Bronze and Iron I Periods. (Hasanlu Excavation Reports 3.) Philadelphia: University of PennsylvaniaMuseum of Archaeology and Anthropology.
-      Danti, M.D., (2013b). The Late Bronze and Early Iron Age in northwestern Iran, in The Oxford Handbook of Ancient Iran, ed. D.T. Potts. New York: Oxford University Press, 327–76.
-      Edens, C., (1995). “Transcaucasia at the end of the Early Bronze Age”. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 299(1), pp.53-64.
-      Fazeli Nashli, H., (2001). An Investigation of Craft Specialization and Social Complexity in Neolithic and Calcholithic Period in Tehran Plain. Doctoral Dissertation, University of Bradford.
-      Hole, F., (1978). Re–discovering the Past in the Present: Ethno-archaeology in Luristan, Iran. In C. Kramer (Ed.). Ethno-archaeology: Implications of Ethnography for Archaeology (192 – 218), New York, Columbia University Press.
-      Horne, L., (1994). Village Spaces: Settlement and Society in Northern Iran, Washington, D.C., Smithsonian Institution Press.
-      Jacobs, L., (1979). Tell. I Nun: Archaeological Implications of a Village in Transition, In; Kramer (ed.) Ethnoarchaeology: Implications of Ethnography for Archaeology, New York, Columbia University Pres, PP, 175-191.
-      Kramer, C., (1982). Village Ethnoarchaeology. Rural Iran in Archaeological Perspective. New York: Academic Press.
-      Kushnareva, K.K., (1997). The southern Caucasus in prehistory: stages of cultural and socioeconomic development from the eighth to the second millennium BC (Vol. 99). UPenn Museum of Archaeology.
-      Renfew, C., Bahn, P., (2005). Archaeology the Key Concepts, Routledge.
-      Smith A.T., R. Badalyan, and P. Avetisyan., (2009). The foundations of Research and Regional Survey in the Tsaghkahovit plain, Armenia, Archaeology and Geography of Ancient Transcaucasian Societies 1. Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago.
-      Sumner, W.M., (1989). “Population and settlement area: an example from Iran”. American Anthropologist, 91: 631–641.
-      Watson, P. J., (1978). Archaeological Ethnography in Western Iran, Viking Fund Publications in Anthropology 57, Tucson, University of Arizona Press.